श्रीगुरुभ्यो नमः । हरिः ओम् ॥ आचम्य ॥ प्राणानायम्य ॥ संकल्पः – पूर्वोक्त एवं गुण विशेषण विशिष्टायां शुभ तिथौ श्रीपरमेश्वरमुद्दिश्य श्रीपरमेश्वर प्रीत्यर्थं श्रीमान् …… सगोत्रः …… नामधेयोऽहं चतुर्वेद पारायण फलसिद्ध्यर्थं नित्य स्वाध्याय ब्रह्मयज्ञेन यक्ष्ये ॥ (अक्षत, थोड़ा पानी अरिवेणम में डालें) शुद्धिः – ओं विद्यु॑दसि॒ विद्य॑मे पा॒प्मान॒मृता”त्स॒त्यमुपै॑मि । (श्रुत्याचमन करें) हस्ता॑वव॒निज्य॑ । त्रि॒राचा॑मेत् । द्विः परि॒मृ॑ज्य । स॒कृदु॑प॒स्पृश्य॑ । यत्स॒व्यं पा॒णिं पा॒दौ प्रोक्ष॑ति । शिर॒श्चक्षु॑षी॒ नासि॑के॒ श्रोत्रे॒ हृद॑यमा॒लभ्य॑ ॥ अप उपस्पृश्य । द॒क्षि॒णो॒त्त॒रौ पा॒णी पा॒दौ कृ॒त्वा । सप॒वित्रा॒ ओमिति॒ प्रति॑पद्यते । ओं ऋ॒चो अ॒क्षरे॑ पर॒मे व्यो॑म॒न् यस्मि॑न् दे॒वा अधि॒ विश्वे॑ निषे॒दुः । यस्तन्न वेद॒ किमृ॒चा क॑रिष्यति॒ य इत्तद्वि॒दुस्त इ॒मे समा॑सते ॥ गायत्री मंत्र पठनम् – ओं भूः – तत्स॑वितु॒र्वरे”ण्य॒म् । ओं भुवः – भर्गो॑ दे॒वस्य॑ धी॒महि । ओं सुवः – धियो॒ यो न॑: प्रचो॒दया”त् । ओं भूः – तत्स॑वितु॒र्वरे”ण्य॒o भर्गो॑ दे॒वस्य॑ धी॒महि । ओं भुवः – धियो॒ यो न॑: प्रचो॒दया”त् । ओं सुवः – तत्स॑वितु॒र्वरे”ण्य॒o भर्गो॑ दे॒वस्य॑ धी॒महि धियो॒ यो न॑: प्रचो॒दया”त् । ओं प॒रो र॑जसि साव॒दोम् । ॥ अथ वेदपठनम् ॥ श्रीगुरुभ्यो नमः । हरिः ओम् ॥ यजुर्वेदाध्ययनम् – ओं इ॒षे त्वो॒र्जे त्वा॑ वा॒यव॑स्स्थोपा॒यव॑स्स्थ दे॒वो व॑स्सवि॒ता प्रार्प॑यतु॒ श्रेष्ठ॑तमाय॒ कर्म॑ण॒ आ प्या॑यध्वमघ्निया देवभा॒गमूर्ज॑स्वती॒: पय॑स्वतीः प्र॒जाव॑तीरनमी॒वा अ॑य॒क्ष्माः मा व॑स्स्ते॒न ई॑शत॒ माऽघशग्॑oसो रु॒द्रस्य॑ हे॒तिः परि॑ वो वृणक्तु ध्रु॒वा अ॒स्मिन् गोप॑तौ स्यात ब॒ह्वीर्यज॑मानस्य प॒शून् पा॑हि ॥ हरिः ओम् ॥ ओं ब्रह्म॒ संध॑त्त॒o तन्मे॑ जिन्वतम् । क्ष॒त्त्रग्ं संध॑त्त॒o तन्मे॑ जिन्वतम् । इष॒ग्॒o संध॑त्त॒o तां मे॑ जिन्वतम् । ऊर्ज॒ग्॒o संध॑त्त॒o तां मे॑ जिन्वतम् । र॒यिग्ं संध॑त्त॒o तां मे॑ जिन्वतम् । पुष्टि॒ग्॒o संध॑त्त॒o तां मे॑ जिन्वतम् । प्र॒जाग्ं संध॑त्त॒o तां मे॑ जिन्वतम् । प॒शून्थ्संध॑त्त॒o तान्मे॑ जिन्वतम् । स्तु॒तो॑ऽसि॒ जन॑धाः । दे॒वास्त्वा॑ शुक्र॒पाः प्रण॑यन्तु ॥ सु॒वीरा”: प्र॒जाः प्र॑ज॒नय॒न्परी॑हि ॥ हरिः ओम् ॥ ओं नमो॒ ब्रह्म॑णे धा॒रण॑o मे अ॒स्त्वनि॑राकरणं धा॒रयि॑ता भूयास॒o कर्ण॑योश्श्रु॒तं मा च्यो”ढ्व॒o ममा॒मुष्य॒ ओम् ॥ ऋ॒तं तप॑स्स॒त्यं तप॑श्श्रु॒तं तप॑श्शा॒न्तं तपो॒ दम॒स्तप॒श्शम॒स्तपो॒ दान॒o तपो॒ यज्ञ॒o तपो॒ भूर्भुव॒स्सुव॒र्ब्रह्मै॒तदुपा”स्यै॒तत्तप॑: ॥ यथा॑ वृ॒क्षस्य॑ स॒oपुष्पि॑तस्य दू॒राद्ग॒न्धो वा”त्ये॒वं पुण्य॑स्य क॒र्मणो॑ दू॒राद्ग॒न्धो वा॑ति॒ यथा॑ऽसिधा॒रां क॒र्तेऽव॑हितामव॒क्रामे॒ यद्युवे॒ युवे॒ हवा॑ वि॒ह्वयि॑ष्यामि क॒र्तं प॑तिष्या॒मीत्ये॒वम॒मृता॑दा॒त्मान॑o जु॒गुप्से”त् ॥ ओं स॒ह ना॑ववतु । स॒ह नौ॑ भुनक्तु । स॒ह वी॒र्य॑o करवावहै । ते॒ज॒स्विना॒वधी॑तमस्तु॒ मा वि॑द्विषा॒वहै” । ओं शान्ति॒श्शान्ति॒श्शान्ति॑: ॥ अ॒हं वृ॒क्षस्य॒ रेरि॑वा । की॒र्तिः पृ॒ष्ठं गि॒रेरि॑व । ऊ॒र्ध्वप॑वित्रो वा॒जिनी॑व स्व॒मृत॑मस्मि । द्रवि॑ण॒ग्॒o सव॑र्चसम् । सुमेधा अ॑मृतो॒क्षितः । इति त्रिशङ्कोर्वेदा॑नुव॒चनम् ॥ ऋग्वेदाध्ययनम् – ओं अ॒ग्निमी”ळे पु॒रोहि॑तं य॒ज्ञस्य॑ दे॒वमृ॒त्विज”म् । होता”रं रत्न॒धात॑मम् ॥ सामवेदाध्ययनम् – ओं अग्न॒ आ या”हि वी॒तये” गृणा॒नो ह॒व्यदा”तये । नि होता” सथ्सि ब॒र्हिषि॑ ॥ अथर्ववेदाध्ययनम् – ओं शं नो” दे॒वीर॒भिष्ट॑य॒ आपो” भवन्तु पी॒तये” । शं योर॒भिस्र॑वन्तु नः ॥ ॥ अथ वेदांग पठनम् ॥ शीक्षाध्ययनम् – अथ शीक्षां प्रवक्ष्यामि पाणिनीय मतं यथा । शास्त्रानुपूर्वं तद्विद्याद्यथोक्तं लोकवेदयोः ॥ व्याकरणाध्ययनम् – (अष्टाध्यायी पारायणम्) वाक्यकारं वररुचिं भाष्यकारं पतंजलिम् । पाणिनिं सूत्रकारं च प्रणतोऽस्मि मुनित्रयम् ॥ अ इ उ ण् । ऋ ळु* क् । ए ओ ङ् । ऐ औ च् । ह य व र ट् । ल ण् । ञ म ङ ण न म् । झ भ ञ् । घ ढ ध ष् । ज ब ग ड द श् । ख फ छ ठ थ च ट त व् । क प य् । श ष स र् । ह ल् ॥ वृद्धिरादैच् । अदेङ्गुणः । इको गुणवृद्धी । छंदोऽध्ययनम् – (पिंगळछंदः सूत्रम् 1।1) मयरसतजभनलग सम्मितम् भ्रमति वाङ्मयं जगति यस्य । स जयति पिङ्गळनागः शिवप्रसादाद्विशुद्धमतिः ॥ निरुक्ताध्ययनम् – (निघंटुशास्त्रम् 1) गौः, ग्मा, ज्मा, क्ष्मा, क्षा, क्षौमा, क्षोणी, क्षितिः, अवनिः, उर्वी, पृथ्वी, मही, अदितिः, रिपः, इळा, निर्ऋतिः, मा, भूमिः, पूषा, गातुः, गोत्रा – इत्येकविंशतिः पृथ्वीनामानि ॥ (यस्कप्रणीत निरुक्तम् 1।1) ओं समाम्नायः समाम्नातः स व्याख्यातव्यस्तमिमं समाम्नायं निघंटव इत्याचक्षते । ज्यौतिषम् – पञ्चसंवत्सरमयं युगाध्यक्षं प्रजापतिम् । दिनर्त्वयनमासाङ्गं प्रणम्य शिरसा शुचिः ॥ 1 प्रणम्य शिरसा कालमभिवाद्य सरस्वतीम् । कालज्ञानं प्रवक्ष्यामि लगधस्य महात्मनः ॥ 2 पूर्वमीमांसा – (भारद्वाज कर्म मीमांसा) अथातो धर्मजिज्ञासा । धारको धर्मः । (जैमिनीय कर्म मीमांसा) अथातो धर्मजिज्ञासा । चोदना लक्षणोऽर्थो धर्मः । उत्तर (ब्रह्म) मीमांसा – अथातो ब्रह्मजिज्ञासा । जन्माद्यस्य यतः । शास्त्रयोनित्वात् । तत्तु समन्वयात् ॥ न्यायदर्शनम् – (गौतम न्यायसूत्रम्) प्रमाण प्रमेय संशय प्रयोजन दृष्टान्त सिद्धान्तावयव तर्क निर्णय वाद जल्प वितण्डा हेत्वाभास च्छल जति निग्रह स्थानानां तत्त्वज्ञानान्निश्श्रेयसाधिगमः ॥ वैशेषिक दर्शनम् – अथातो धर्मं व्याख्यास्यामः । यतोऽभ्युदय निश्श्रेयस सिद्धिः स धर्मः ॥ योग दर्शनम् – अथ योगानुशासनम् । योगश्चित्तवृत्ति निरोधः ॥ सांख्य दर्शनम् – अथ त्रिविधदुःखात्यन्त निवृत्तिरत्यन्त पुरुषार्थः । न दृष्टाद्दृष्टात्तत्सिद्धिर्निवृत्तेऽप्यनुवृत्ति दर्शनात् ॥ स्मृतिः – (मनुस्मृति) मनुमेकाग्रमासीनमभिगम्य महर्षयः । प्रतिपूज्य यथान्यायमिदं वचनमब्रुवन् ॥ रामायणम् – तपःस्वाध्यायनिरतं तपस्वी वाग्विदां वरम् । नारदं परिपप्रच्छ वाल्मीकिर्मुनिपुंगवम् ॥ महाभारतम् – नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् । देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत् ॥ भगवद्गीता – धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः । मामकाः पांडवाश्चैव किमकुर्वत संजय ॥ भागवतम् – जन्माद्यस्य यतोऽन्वयादितरतश्चार्थेष्वभिज्ञः स्वराट् तेने ब्रह्म हृदाय आदिकवये मुह्यंति यत्सूरयः । तेजोवारिमृदां यथा विनिमयो यत्र त्रिसर्गोऽमृषा धाम्ना स्वेन सदा निरस्तकुहकं सत्यं परं धीमहि ॥ तंत्रम् – आचारमूलाः जातिः स्यादाचारः शास्त्रमूलकः । वेदवाक्यं शास्त्रमूलं वेदः साधकमूलकः ॥ साधकश्च क्रियामूलः क्रियापि फलमूलिका । फलमूलं सुखं चैव सुखमानंदमूलकम् ॥ ॥ अथ परिधानीय मंत्रम् ॥ (निम्नलिखित मंत्र को तीन बार पढ़ें) ओं नमो॒ ब्रह्म॑णे॒ नमो॑ अस्त्व॒ग्नये॒ नम॑: पृथि॒व्यै नम॒ ओष॑धीभ्यः । नमो॑ वा॒चे नमो॑ वा॒चस्पत॑ये॒ नमो॒ विष्ण॑वे बृह॒ते क॑रोमि ॥ ओं शान्ति॒श्शान्ति॒श्शान्ति॑: । एवं त्रिः । ओं ओं ओम् ॥ (निम्नलिखित मंत्र को पढ़कर हाथ को पानी से शुद्ध करें) ओं भूर्भुव॒स्सुव॑स्स॒त्यं तप॑श्श्र॒द्धाया”o जुहोमि । वृष्टि॑रसि॒ वृश्च॑मे पा॒प्मान॒मृता”त्स॒त्यमुपा॑गाम् ॥ त्रिराचामेत् ॥ ॥ नित्य तर्पण विधिः ॥ प्राणानायम्य ॥ पुनः संकल्पं – पूर्वोक्त एवं गुण विशेषण विशिष्टायां शुभतिथौ श्रीपरमेश्वरमुद्दिश्य श्रीपरमेश्वर प्रीत्यर्थं ब्रह्मयज्ञांग देवर्षिपितॄनुद्दिश्य देवर्षिपितृ प्रीत्यर्थं देवर्षिपितृ तर्पणं करिष्ये ॥ प्रार्थन – ब्रह्मादयः सुराः सर्वे ऋषयः सनकादयः । आगच्छंतु महाभागा ब्रह्मांडोदरवर्तिनः ॥ 1। देव तर्पणं – (यज्ञोपवीत को सव्य धारण करके, देवतीर्थ के लिए एक-एक तर्पण दें) ब्रह्मादयो ये देवाः तान् देवाग्स्तर्पयामि । सर्वान् देवाग्स्तर्पयामि । सर्वान् देवगणाग्स्तर्पयामि । सर्वाः देवपत्नीस्तर्पयामि । सर्वान् देवपुत्राग्स्तर्पयामि । सर्वान् देवपौत्राग्स्तर्पयामि । भूर्देवाग्स्तर्पयामि । भुवर्देवाग्स्तर्पयामि । सुवर्देवाग्स्तर्पयामि । भूर्भुवस्सुवर्देवाग्स्तर्पयामि । 2। ऋषि तर्पणं – (यज्ञोपवीत को निवीत धारण करके, ऋषितीर्थ के लिए दो-दो तर्पण दें) कृष्णद्वैपायनादयो ये ऋषयः तान् ऋषीग्स्तर्पयामि तर्पयामि । सर्वान् ऋषीग्स्तर्पयामि तर्पयामि । सर्वान् ऋषिगणाग्स्तर्पयामि तर्पयामि । सर्वाः ऋषिपत्नीस्तर्पयामि तर्पयामि । सर्वान् ऋषिपुत्राग्स्तर्पयामि तर्पयामि । सर्वान् ऋषिपौत्राग्स्तर्पयामि तर्पयामि । भूरृषीग्स्तर्पयामि तर्पयामि । भुवरृषीग्स्तर्पयामि तर्पयामि । सुवरृषीग्स्तर्पयामि तर्पयामि । भूर्भुवस्सुवरृषीग् स्तर्पयामि तर्पयामि । कंडर्षि तर्पणं – प्रजापतिं कांडर्षिं तर्पयामि तर्पयामि । सोमं कांडर्षिं तर्पयामि तर्पयामि । अग्निं कांडर्षिं तर्पयामि तर्पयामि । विश्वान् देवान् कांडर्षीग्स्तर्पयामि तर्पयामि । साग्ंहितीर्देवता उपनिषदस्तर्पयामि तर्पयामि । याज्ञिकीर्देवता उपनिषदस्तर्पयामि तर्पयामि । वारुणीर्देवता उपनिषदस्तर्पयामि तर्पयामि । ब्रह्माणग्ग् स्वयंभुवं तर्पयामि तर्पयामि । सदसस्पतिं तर्पयामि तर्पयामि । 3। पितृ तर्पणं – (यज्ञोपवीत को प्राचीनावीत धारण करके, पितृतृथ के लिए तीन-तीन तर्पण दें) सोमः पितृमान् यमोऽंगिरस्वान् अग्निष्वात्ताग्निः कव्यवाहनादयो ये पितरः तान् पितॄग्स्तर्पयामि तर्पयामि तर्पयामि । सर्वान् पितॄग्स्तर्पयामि तर्पयामि तर्पयामि । सर्वान् पितृगणाग्स्तर्पयामि तर्पयामि तर्पयामि । सर्वाः पितृपत्नीस्तर्पयामि तर्पयामि तर्पयामि । सर्वान् पितृपुत्राग्स्तर्पयामि तर्पयामि तर्पयामि । सर्वान् पितृपौत्राग्स्तर्पयामि तर्पयामि तर्पयामि । भूः पितॄग्स्तर्पयामि तर्पयामि तर्पयामि । भुवः पितॄग्स्तर्पयामि तर्पयामि तर्पयामि । सुवः पितॄग्स्तर्पयामि तर्पयामि तर्पयामि । भूर्भुवस्सुवः पितॄग्स्तर्पयामि तर्पयामि तर्पयामि । अनेन ब्रह्मयज्ञेन देवर्षिपितृ तर्पणेन च भगवान् सर्वात्मकः श्रीपरमेश्वरस्सुप्रीणातु ॥ आब्रह्मलोकादाशेषादालोकालोकपर्वतात् । येसंति ब्राह्मणादेवास्तेभ्यो नित्यं नमो नमः ॥