आवश्यक सामग्री –
- दर्भ
- काली तिल
- भीगे हुए चावल
- कलश में शुद्ध जल (अर्घ्य पात्र)
- पंचपात्र (आचमन पात्र, उद्दरणी, अरिवेणम्)
- तर्पण के लिए थाली
- चुटकीभर चंदन
- बैठने के लिए आसन
यज्ञोपवीत धारण विधि
- सव्य – सामान्य रूप से बाएं कंधे के ऊपर से दाईं कमर तक
- निवीती – माला की तरह गले से पेट पर डालना
- प्राचीनावीती – दाएं कंधे के ऊपर से बाईं कमर तक
शिवाय गुरवे नमः ।
शुचिः –
(सिर पर जल छिड़कें)
अपवित्रः पवित्रो वा सर्वावस्थां गतोऽपि वा
यः स्मरेत् पुण्डरीकाक्षं स बाह्याभ्यन्तरः शुचिः ॥
पुण्डरीकाक्ष पुण्डरीकाक्ष पुण्डरीकाक्ष ॥
प्रार्थना –
(नमस्कार करते हुए इसे पढ़ें)
शुक्लाम्बरधरं विष्णुं शशिवर्णं चतुर्भुजं
प्रसन्नवदनं ध्यायेत् सर्व विघ्नोपशान्तये ॥
वक्रतुण्ड महाकाय कोटिसूर्यसमप्रभ ।
निर्विघ्नं कुरु मे देव सर्वकार्येषु सर्वदा ॥
ओं श्री महागणाधिपतये नमः ।
(आचमन करें)
ओं केशवाय स्वाहा ।
ओं नारायणाय स्वाहा ।
ओं माधवाय स्वाहा ।
ओं गोविन्दाय नमः ।
ओं विष्णवे नमः ।
ओं मधुसूदनाय नमः ।
ओं त्रिविक्रमाय नमः ।
ओं वामनाय नमः ।
ओं श्रीधराय नमः ।
ओं हृषीकेशाय नमः ।
ओं पद्मनाभाय नमः ।
ओं दामोदराय नमः ।
ओं संकर्षणाय नमः ।
ओं वासुदेवाय नमः ।
ओं प्रद्युम्नाय नमः ।
ओं अनिरुद्धाय नमः ।
ओं पुरुषोत्तमाय नमः ।
ओं अधोक्षजाय नमः ।
ओं नरसिंहाय नमः ।
ओं अच्युताय नमः ।
ओं जनार्दनाय नमः ।
ओं उपेन्द्राय नमः ।
ओं हरये नमः ।
ओं श्री कृष्णाय नमः ।
पवित्रम् –
ओं पवित्रवन्तः परिवाजमासते पितैषां प्रत्नो अभि रक्षति व्रतम् ।
महः समुद्रं वरुणस्तिरो दधे धीरा इच्छेकुर्धरुणेष्वारभम् ॥
पवित्रं ते विततं ब्रह्मणस्पते प्रभुर्गात्राणि पर्येषि विश्वतः ।
अतप्ततनूर्न तदामो अश्नुते शृता इद्वहन्तस्तत्समाशत ॥
पवित्रं धृत्वा ॥
(पवित्र धारण करें)
भूतोच्छाटनम् –
उत्तिष्ठन्तु भूतपिशाचाः एते भूमिभारकाः ।
एतेषामविरोधेन ब्रह्मकर्म समारभे ॥
(दाहिने हाथ में अक्षत लेकर ऊपर के श्लोक को पढ़ते हुए सूंघकर अपने बाएं से पीछे की ओर फेंक दें)
प्राणायाम –
ओं भूः । ओं भुवः । ओं सुवः । ओं महः ।
ओं जनः । ओं तपः । ओं सत्यम् ।
तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि ।
धियो यो नः प्रचोदयात् ।
ओं आपो ज्योती रसोमृतं ब्रह्म भूर्भुवस्सुवरोम् ।
(तीन बार अनुलोम-विलोम प्राणायाम करें)
संकल्प –
(अक्षत हाथ में लें)
श्री गोविन्द गोविन्द गोविन्द । श्रीमहाविष्णोराज्ञया प्रवर्तमानस्य अद्य ब्रह्मणः द्वितीय परार्थे श्वेतवराह कल्पे वैवस्वत मन्वन्तरे कलियुगे प्रथमपादे जम्बूद्वीपे भारतवर्षे भरतखण्डे मेरोः दक्षिण दिग्भागे श्रीशैलस्य ___ प्रदेशे ___, ___ नद्योः मध्ये पुण्यप्रदेशे समस्त देवता ब्राह्मण आचार्य हरि हर गुरु चरण सन्निधौ अस्मिन् वर्तमने व्यावहरिक चान्द्रमानेन श्री ____ नाम संवत्सरे ___ अयने ___ ऋतौ ___ मासे ___ पक्षे ___ तिथौ ___ वासरे श्रीविष्णु नक्षत्रे श्रीविष्णु योगे श्रीविष्णु करण एवं गुण विशेषण विशिष्टायां पुण्यतिथौ ॥ प्राचीनावीती ॥ अस्मत् पितॄनुद्दिश्य अस्मत् पितॄणां पुण्यलोकावाप्त्यर्थं पितृ तर्पणं करिष्ये ॥ सव्यं ॥
(जल लेकर अक्षत अरिवेणम् में डालें)
नमस्कार –
(नमस्कार करें)
ईशानः पितृरूपेण महादेवो महेश्वरः ।
प्रीयतां भगवानीशः परमात्मा सदाशिवः ॥ 1
देवताभ्यः पितृभ्यश्च महायोगिभ्य एव च ।
नमः स्वाहायै स्वधायै नित्यमेव नमो नमः ॥ 2
मन्त्रमध्ये क्रियामध्ये विष्णोस्स्मरण पूर्वकं ।
यत्किञ्चित्क्रियते कर्म तत्कोटि गुणितं भवेत् ॥ 3
विष्णुर्विष्णुर्विष्णुः ॥
(दक्षिण दिशा की ओर मुड़कर बैठें)
अर्घ्यपात्र –
अर्घ्यपात्रयोः अमी गन्धाः ।
(अर्घ्यपात्र में चंदन डालें)
पुष्पार्था इमे अक्षताः ।
(अर्घ्यपात्र में अक्षत डालें)
अमी कुशाः ।
(अर्घ्यपात्र में एक दर्भ डालें)
॥ सव्यं ॥ नमस्कृत्य ।
ओं आयन्तु नः पितरस्सोम्यासोग्निष्वात्ताः पथिभिर्देव यानैः ।
अस्मिन् यज्ञे स्वधया मदन्त्वधि बृवन्तु ते अवन्तु अस्मान् ॥
इदं पितृभ्यो नमो अस्त्वद्य ये पूर्वासो य उपरास ईयुः ।
ये पार्थिवे रजस्या निषत्ता ये वा नूनं सुवृजनासु विक्षु ॥
पितृदेवताभ्यो नमः ।
ओं आगच्छन्तु मे पितर इमं गृह्णन्तु जलाञ्जलिम् ।
(थाली में एक दर्भ रखें)
॥ प्राचीनावीती ॥
सकलोपचारार्थे तिलान् समर्पयामि ।
(काली तिल थाली में रखे दर्भ पर डालें)
पित्रादि तर्पणम् ।
(दाएं अंगूठे पर काली तिल लगाकर पितृतीर्थ के रूप में तीन बार जल डालें।
ब्राह्मणों के लिए - शर्माणं, क्षत्रियों के लिए - वर्माणं, वैश्यों के लिए - गुप्तम्)
(केवल स्वर्गवासियों के लिए करें। जीवितों के लिए न करें।)
॥ प्राचीनावीती ॥
[पिता]
अस्मत् पितरं __(गोत्र)__ गोत्रं __(नाम)__ शर्माणं* वसुरूपं स्वधा नमस्तर्पयामि तर्पयामि तर्पयामि ।
[पितामह]
अस्मत् पितामहं ___ गोत्रं ___ शर्माणं* रुद्ररूपं स्वधा नमस्तर्पयामि तर्पयामि तर्पयामि ।
[प्रपितामह]
अस्मत् प्रपितामहं ___ गोत्रं ___ शर्माणं* आदित्यरूपं स्वधा नमस्तर्पयामि तर्पयामि तर्पयामि ।
[माता]
अस्मत् मातरं ___ गोत्रां ___ दां वसुरूपां स्वधा नमस्तर्पयामि तर्पयामि तर्पयामि ।
[पितामही]
अस्मत् पितामहीं ___ गोत्रां ___ दां रुद्ररूपां स्वधा नमस्तर्पयामि तर्पयामि तर्पयामि ।
[प्रपितामही]
अस्मत् प्रपितामहीं ___ गोत्रां ___ दां आदित्यरूपां स्वधा नमस्तर्पयामि तर्पयामि तर्पयामि ।
[सपत्नीमाता (सौतेली माता)]
(यदि सौतेली माता हो और स्वर्गवासी हुई हो तभी करें)
अस्मत् सापत्नीमातरं ___ गोत्रां ___ दां वसुरूपं स्वधा नमस्तर्पयामि तर्पयामि तर्पयामि ।
[मातामह]
अस्मत् मातामहं ___ गोत्रं ___ शर्माणं* वसुरूपं स्वधा नमस्तर्पयामि तर्पयामि तर्पयामि ।
[मातुः पितामह]
अस्मत् मातुः पितामहं ___ गोत्रं ___ शर्माणं* रुद्ररूपं स्वधा नमस्तर्पयामि तर्पयामि तर्पयामि ।
[मातुः प्रपितामह]
अस्मत् मातुः प्रपितामहं ___ गोत्रं ___ शर्माणं* आदित्यरूपं स्वधा नमस्तर्पयामि तर्पयामि तर्पयामि ।
[मातामही]
अस्मत् मातामहीं ___ गोत्रां ___ दां वसुरूपां स्वधा नमस्तर्पयामि तर्पयामि तर्पयामि ।
[मातुः पितामही]
अस्मत् मातुः पितामहीं ___ गोत्रां ___ दां रुद्ररूपां स्वधा नमस्तर्पयामि तर्पयामि तर्पयामि ।
[मातुः प्रपितामही]
अस्मत् मातुः प्रपितामहीं ___ गोत्रां ___ दां आदित्यरूपां स्वधा नमस्तर्पयामि तर्पयामि तर्पयामि ।
(निम्नलिखित तर्पण केवल विवाहित व्यक्तियों द्वारा स्वर्गवासियों के लिए ही दें। जीवितों को न दें)
[पत्नी]
अस्मत् आत्मपत्नीं ___ गोत्रां ___ दां वसुरूपां स्वधा नमस्तर्पयामि तर्पयामि तर्पयामि ।
[पुत्र]
अस्मत् सुतं ___ गोत्रं ___ शर्माणं* वसुरूपं स्वधा नमस्तर्पयामि तर्पयामि तर्पयामि ।
[भ्राता]
अस्मत् भ्रातरं ___ गोत्रं ___ शर्माणं* वसुरूपं स्वधा नमस्तर्पयामि तर्पयामि तर्पयामि ।
[ज्येष्ठ/कनिष्ठ पितृव्य (चाचा)]
अस्मत् ज्येष्ठ/कनिष्ठ पितृव्यं ___ गोत्रं ___ शर्माणं* वसुरूपं स्वधा नमस्तर्पयामि तर्पयामि तर्पयामि ।
[मातुल (मामा)]
अस्मत् मातुलं ___ गोत्रं ___ शर्माणं* वसुरूपं स्वधा नमस्तर्पयामि तर्पयामि तर्पयामि ।
[पुत्री]
अस्मत् दुहितरं ___ गोत्रां ___ दां वसुरूपां स्वधा नमस्तर्पयामि तर्पयामि तर्पयामि ।
[भगिनी (बहन)]
अस्मत् भगिनीं ___ गोत्रां ___ दां वसुरूपां स्वधा नमस्तर्पयामि तर्पयामि तर्पयामि ।
[दौहित्र (नाती)]
अस्मत् दौहित्रं ___ गोत्रं ___ शर्माणं* वसुरूपं स्वधा नमस्तर्पयामि तर्पयामि तर्पयामि ।
[भगिनेयक (भांजा)]
अस्मत् भगिनेयकं ___ गोत्रं ___ शर्माणं* वसुरूपं स्वधा नमस्तर्पयामि तर्पयामि तर्पयामि ।
[पितृष्वसा (बुआ)]
अस्मत् पितृष्वसारं ___ गोत्रां ___ दां वसुरूपां स्वधा नमस्तर्पयामि तर्पयामि तर्पयामि ।
[ज्येष्ठ/कनिष्ठ मातृष्वसा (चाची)]
अस्मत् ज्येष्ठ/कनिष्ठ मातृष्वसारं ___ गोत्रां ___ दां वसुरूपां स्वधा नमस्तर्पयामि तर्पयामि तर्पयामि ।
[जामाता (दामाद)]
अस्मत् जामातरं ___ गोत्रं ___ शर्माणं* वसुरूपं स्वधा नमस्तर्पयामि तर्पयामि तर्पयामि ।
[भावुक (बहनोई)]
अस्मत् भावुकं ___ गोत्रं ___ शर्माणं* वसुरूपं स्वधा नमस्तर्पयामि तर्पयामि तर्पयामि ।
[स्नुषा (बहू)]
अस्मत् स्नुषां ___ गोत्रं ___ दां वसुरूपां स्वधा नमस्तर्पयामि तर्पयामि तर्पयामि ।
[श्वशुर (ससुर)]
अस्मत् श्वशुरं ___ गोत्रं ___ शर्माणं* वसुरूपं स्वधा नमस्तर्पयामि तर्पयामि तर्पयामि ।
[श्वश्रू (सास)]
अस्मत् श्वश्रूं ___ गोत्रां ___ दां वसुरूपां स्वधा नमस्तर्पयामि तर्पयामि तर्पयामि ।
[स्यालक (साला)]
अस्मत् स्यालकं ___ गोत्रं ___ शर्माणं* वसुरूपं स्वधा नमस्तर्पयामि तर्पयामि तर्पयामि ।
[आचार्य]
अस्मत् स्वामिनं/आचार्यं ___ गोत्रं ___ शर्माणं* वसुरूपं स्वधा नमस्तर्पयामि तर्पयामि तर्पयामि ।
[ब्रह्मोपदेश करने वाले गुरु]
अस्मत् गुरुं ___ गोत्रं ___ शर्माणं* वसुरूपं स्वधा नमस्तर्पयामि तर्पयामि तर्पयामि ।
[तर्पण मांगने वाले]
अस्मत् रिक्थिनं ___ गोत्रं ___ शर्माणं* वसुरूपं स्वधा नमस्तर्पयामि तर्पयामि तर्पयामि ।
पितृदेवताभ्यो नमः ।
सुप्रीतो भवतु ।
कुशोदकम् –
॥ प्राचीनावीती ॥
एषान्नमाता न पिता न बन्धुः नान्य गोत्रिणः ।
ते सर्वे तृप्तिमायान्तु मयोत्सृष्टैः कुशोदकैः ॥
तृप्यत तृप्यत तृप्यत तृप्यत तृप्यत ।
(कुछ तिल, थाली में रखे दर्भ को हाथ में लेकर कलश का जल पितृतीर्थ के रूप में थाली में डालें। दर्भ भी फेंक दें और हाथ से तिल साफ कर लें)।
निष्पीडनोदकम् –
॥ निवीती ॥
येके चास्मत्कुलेजाताः अपुत्राः गोत्रिणो मृताः ।
ते गृह्णन्तु मया दत्तं वस्त्रनिष्पीडनोदकम् ।
(जनेऊ दंड की तरह डालकर ब्रह्मग्रन्थि पर जल डालकर गीला करके पिंडीकरण करके आंखों पर लगाएं)
समर्पणम् –
॥ सव्यं ॥
कायेन वाचा मनसैन्द्रियैर्वा
बुद्ध्यात्मना वा प्रकृतिस्स्वभावात् ।
करोमि यद्यत्सकलं परस्मै
नारायणायेति समर्पयामि ॥
नमो ब्रह्मण्यदेवाय गो ब्राह्मण हिताय च ।
जगद्धिताय कृष्णाय गोविन्दाय नमो नमः ॥
पवित्रं विसृज्य ।
ओं शान्तिः शान्तिः शान्तिः ।
ओं तत्सत् ब्रह्मार्पणमस्तु ।