(ശ്രീദേവീഭാഗവതം, ദ്വാദശ സ്കന്ധം, ദശമോഽധ്യായഃ, , മണിദ്വീപ വർണന - 1) വ്യാസ ഉവാച – ബ്രഹ്മലോകാദൂർധ്വഭാഗേ സർവലോകോഽസ്തി യഃ ശ്രുതഃ । മണിദ്വീപഃ സ ഏവാസ്തി യത്ര ദേവീ വിരാജതേ ॥ 1 ॥ സർവസ്മാദധികോ യസ്മാത്സർവലോകസ്തതഃ സ്മൃതഃ । പുരാ പരാംബയൈവായം കല്പിതോ മനസേച്ഛയാ ॥ 2 ॥ സർവാദൗ നിജവാസാർഥം പ്രകൃത്യാ മൂലഭൂതയാ । കൈലാസാദധികോ ലോകോ വൈകുണ്ഠാദപി ചോത്തമഃ ॥ 3 ॥ ഗോലോകാദപി സർവസ്മാത്സർവലോകോഽധികഃ സ്മൃതഃ । നൈതത്സമം ത്രിലോക്യാം തു സുന്ദരം വിദ്യതേ ക്വചിത് ॥ 4 ॥ ഛത്രീഭൂതം ത്രിജഗതോ ഭവസന്താപനാശകം । ഛായാഭൂതം തദേവാസ്തി ബ്രഹ്മാണ്ഡാനാം തു സത്തമ ॥ 5 ॥ ബഹുയോജനവിസ്തീർണോ ഗംഭീരസ്താവദേവ ഹി । മണിദ്വീപസ്യ പരിതോ വർതതേ തു സുധോദധിഃ ॥ 6 ॥ മരുത്സംഘട്ടനോത്കീർണതരംഗ ശതസങ്കുലഃ । രത്നാച്ഛവാലുകായുക്തോ ഝഷശംഖസമാകുലഃ ॥ 7 ॥ വീചിസംഘർഷസഞ്ജാതലഹരീകണശീതലഃ । നാനാധ്വജസമായുക്താ നാനാപോതഗതാഗതൈഃ ॥ 8 ॥ വിരാജമാനഃ പരിതസ്തീരരത്നദ്രുമോ മഹാൻ । തദുത്തരമയോധാതുനിർമിതോ ഗഗനേ തതഃ ॥ 9 ॥ സപ്തയോജനവിസ്തീർണഃ പ്രാകാരോ വർതതേ മഹാൻ । നാനാശസ്ത്രപ്രഹരണാ നാനായുദ്ധവിശാരദാഃ ॥ 10 ॥ രക്ഷകാ നിവസന്ത്യത്ര മോദമാനാഃ സമന്തതഃ । ചതുർദ്വാരസമായുക്തോ ദ്വാരപാലശതാന്വിതഃ ॥ 11 ॥ നാനാഗണൈഃ പരിവൃതോ ദേവീഭക്തിയുതൈർനൃപ । ദർശനാർഥം സമായാന്തി യേ ദേവാ ജഗദീശിതുഃ ॥ 12 ॥ തേഷാം ഗണാ വസന്ത്യത്ര വാഹനാനി ച തത്ര ഹി । വിമാനശതസംഘർഷഘണ്ടാസ്വനസമാകുലഃ ॥ 13 ॥ ഹയഹേഷാഖുരാഘാതബധിരീകൃതദിംമുഖഃ । ഗണൈഃ കിലകിലാരാവൈർവേത്രഹസ്തൈശ്ച താഡിതാഃ ॥ 14 ॥ സേവകാ ദേവസംഗാനാം ഭ്രാജന്തേ തത്ര ഭൂമിപ । തസ്മിങ്കോലാഹലേ രാജന്നശബ്ദഃ കേനചിത്ക്വചിത് ॥ 15 ॥ കസ്യചിച്ഛ്രൂയതേഽത്യന്തം നാനാധ്വനിസമാകുലേ । പദേ പദേ മിഷ്ടവാരിപരിപൂർണസരാൻസി ച ॥ 16 ॥ വാടികാ വിവിധാ രാജൻ രത്നദ്രുമവിരാജിതാഃ । തദുത്തരം മഹാസാരധാതുനിർമിതമണ്ഡലഃ ॥ 17 ॥ സാലോഽപരോ മഹാനസ്തി ഗഗനസ്പർശി യച്ഛിരഃ । തേജസാ സ്യാച്ഛതഗുണഃ പൂർവസാലാദയം പരഃ ॥ 18 ॥ ഗോപുരദ്വാരസഹിതോ ബഹുവൃക്ഷസമന്വിതഃ । യാ വൃക്ഷജാതയഃ സന്തി സർവാസ്താസ്തത്ര സന്തി ച ॥ 19 ॥ നിരന്തരം പുഷ്പയുതാഃ സദാ ഫലസമന്വിതാഃ । നവപല്ലവസംയുക്താഃ പരസൗരഭസങ്കുലാഃ ॥ 20 ॥ പനസാ ബകുലാ ലോധ്രാഃ കർണികാരാശ്ച ശിംശപാഃ । ദേവദാരുകാഞ്ചനാരാ ആമ്രാശ്ചൈവ സുമേരവഃ ॥ 21 ॥ ലികുചാ ഹിംഗുലാശ്ചൈലാ ലവംഗാഃ കട്ഫലാസ്തഥാ । പാടലാ മുചുകുന്ദാശ്ച ഫലിന്യോ ജഘനേഫലാഃ ॥ 22 ॥ താലാസ്തമാലാഃ സാലാശ്ച കങ്കോലാ നാഗഭദ്രകാഃ । പുന്നാഗാഃ പീലവഃ സാല്വകാ വൈ കർപൂരശാഖിനഃ ॥ 23 ॥ അശ്വകർണാ ഹസ്തികർണാസ്താലപർണാശ്ച ദാഡിമാഃ । ഗണികാ ബന്ധുജീവാശ്ച ജംബീരാശ്ച കുരണ്ഡകാഃ ॥ 24 ॥ ചാമ്പേയാ ബന്ധുജീവാശ്ച തഥാ വൈ കനകദ്രുമാഃ । കാലാഗുരുദ്രുമാശ്ചൈവ തഥാ ചന്ദനപാദപാഃ ॥ 25 ॥ ഖർജൂരാ യൂഥികാസ്താലപർണ്യശ്ചൈവ തഥേക്ഷവഃ । ക്ഷീരവൃക്ഷാശ്ച ഖദിരാശ്ചിഞ്ചാഭല്ലാതകാസ്തഥാ ॥ 26 ॥ രുചകാഃ കുടജാ വൃക്ഷാ ബില്വവൃക്ഷാസ്തഥൈവ ച । തുലസീനാം വനാന്യേവം മല്ലികാനാം തഥൈവ ച ॥ 27 ॥ ഇത്യാദിതരുജാതീനാം വനാന്യുപവനാനി ച । നാനാവാപീശതൈര്യുക്താന്യേവം സന്തി ധരാധിപ ॥ 28 ॥ കോകിലാരാവസംയുക്താ ഗുൻജദ്ഭ്രമരഭൂഷിതാഃ । നിര്യാസസ്രാവിണഃ സർവേ സ്നിഗ്ധച്ഛായാസ്തരൂത്തമാഃ ॥ 29 ॥ നാനാഋതുഭവാ വൃക്ഷാ നാനാപക്ഷിസമാകുലാഃ । നാനാരസസ്രാവിണീഭിർനദീഭിരതിശോഭിതാഃ ॥ 30 ॥ പാരാവതശുകവ്രാതസാരികാപക്ഷമാരുതൈഃ । ഹംസപക്ഷസമുദ്ഭൂത വാതവ്രാതൈശ്ചലദ്ദ്രുമം ॥ 31 ॥ സുഗന്ധഗ്രാഹിപവനപൂരിതം തദ്വനോത്തമം । സഹിതം ഹരിണീയൂഥൈർധാവമാനൈരിതസ്തതഃ ॥ 32 ॥ നൃത്യദ്ബർഹികദംബസ്യ കേകാരാവൈഃ സുഖപ്രദൈഃ । നാദിതം തദ്വനം ദിവ്യം മധുസ്രാവി സമന്തതഃ ॥ 33 ॥ കാംസ്യസാലാദുത്തരേ തു താമ്രസാലഃ പ്രകീർതിതഃ । ചതുരസ്രസമാകാര ഉന്നത്യാ സപ്തയോജനഃ ॥ 34 ॥ ദ്വയോസ്തു സാലയോർമധ്യേ സമ്പ്രോക്താ കല്പവാടികാ । യേഷാം തരൂണാം പുഷ്പാണി കാഞ്ചനാഭാനി ഭൂമിപ ॥ 35 ॥ പത്രാണി കാഞ്ചനാഭാനി രത്നബീജഫലാനി ച । ദശയോജനഗന്ധോ ഹി പ്രസർപതി സമന്തതഃ ॥ 36 ॥ തദ്വനം രക്ഷിതം രാജന്വസന്തേനർതുനാനിശം । പുഷ്പസിംഹാസനാസീനഃ പുഷ്പച്ഛത്രവിരാജിതഃ ॥ 37 ॥ പുഷ്പഭൂഷാഭൂഷിതശ്ച പുഷ്പാസവവിഘൂർണിതഃ । മധുശ്രീർമാധവശ്രീശ്ച ദ്വേ ഭാര്യേ തസ്യ സമ്മതേ ॥ 38 ॥ ക്രീഡതഃ സ്മേരവദനേ സുമസ്തബകകന്ദുകൈഃ । അതീവ രമ്യം വിപിനം മധുസ്രാവി സമന്തതഃ ॥ 39 ॥ ദശയോജനപര്യന്തം കുസുമാമോദവായുനാ । പൂരിതം ദിവ്യഗന്ധർവൈഃ സാംഗനൈർഗാനലോലുപൈഃ ॥ 40 ॥ ശോഭിതം തദ്വനം ദിവ്യം മത്തകോകിലനാദിതം । വസന്തലക്ഷ്മീസംയുക്തം കാമികാമപ്രവർധനം ॥ 41 ॥ താമ്രസാലാദുത്തരത്ര സീസസാലഃ പ്രകീർതിതഃ । സമുച്ഛ്രായഃ സ്മൃതോഽപ്യസ്യ സപ്തയോജനസംഖ്യയാ ॥ 42 ॥ സന്താനവാടികാമധ്യേ സാലയോസ്തു ദ്വയോർനൃപ । ദശയോജനഗന്ധസ്തു പ്രസൂനാനാം സമന്തതഃ ॥ 43 ॥ ഹിരണ്യാഭാനി കുസുമാന്യുത്ഫുല്ലാനി നിരന്തരം । അമൃതദ്രവസംയുക്തഫലാനി മധുരാണി ച ॥ 44 ॥ ഗ്രീഷ്മർതുർനായകസ്തസ്യാ വാടികായാ നൃപോത്തമ । ശുക്രശ്രീശ്ച ശുചിശ്രീശ്ച ദ്വേ ഭാര്യേ തസ്യ സമ്മതേ ॥ 45 ॥ സന്താപത്രസ്തലോകാസ്തു വൃക്ഷമൂലേഷു സംസ്ഥിതാഃ । നാനാസിദ്ധൈഃ പരിവൃതോ നാനാദേവൈഃ സമന്വിതഃ ॥ 46 ॥ വിലാസിനീനാം ബൃന്ദൈസ്തു ചന്ദനദ്രവപങ്കിലൈഃ । പുഷ്പമാലാഭൂഷിതൈസ്തു താലവൃന്തകരാംബുജൈഃ ॥ 47 ॥ [പാഠഭേദഃ- പ്രാകാരഃ] പ്രകാരഃ ശോഭിതോ ഏജച്ഛീതലാംബുനിഷേവിഭിഃ । സീസസാലാദുത്തരത്രാപ്യാരകൂടമയഃ ശുഭഃ ॥ 48 ॥ പ്രാകാരോ വർതതേ രാജന്മുനിയോജനദൈർഘ്യവാൻ । ഹരിചന്ദനവൃക്ഷാണാം വാടീ മധ്യേ തയോഃ സ്മൃതാ ॥ 49 ॥ സാലയോരധിനാഥസ്തു വർഷർതുർമേഘവാഹനഃ । വിദ്യുത്പിംഗലനേത്രശ്ച ജീമൂതകവചഃ സ്മൃതഃ ॥ 50 ॥ വജ്രനിർഘോഷമുഖരശ്ചേന്ദ്രധന്വാ സമന്തതഃ । സഹസ്രശോ വാരിധാരാ മുഞ്ചന്നാസ്തേ ഗണാവൃതഃ ॥ 51 ॥ നഭഃ ശ്രീശ്ച നഭസ്യശ്രീഃ സ്വരസ്യാ രസ്യമാലിനീ । അംബാ ദുലാ നിരത്നിശ്ചാഭ്രമന്തീ മേഘയന്തികാ ॥ 52 ॥ വർഷയന്തീ ചിബുണികാ വാരിധാരാ ച സമ്മതാഃ । വർഷർതോർദ്വാദശ പ്രോക്താഃ ശക്തയോ മദവിഹ്വലാഃ ॥ 53 ॥ നവപല്ലവവൃക്ഷാശ്ച നവീനലതികാന്വിതാഃ । ഹരിതാനി തൃണാന്യേവ വേഷ്ടിതാ യൈർധരാഽഖിലാ ॥ 54 ॥ നദീനദപ്രവാഹാശ്ച പ്രവഹന്തി ച വേഗതഃ । സരാംസി കലുഷാംബൂനി രാഗിചിത്തസമാനി ച ॥ 55 ॥ വസന്തി ദേവാഃ സിദ്ധാശ്ച യേ ദേവീകർമകാരിണഃ । വാപീകൂപതഡാഗാശ്ച യേ ദേവ്യർഥം സമർപിതാഃ ॥ 56 ॥ തേ ഗണാ നിവസന്ത്യത്ര സവിലാസാശ്ച സാംഗനാഃ । ആരകൂടമയാദഗ്രേ സപ്തയോജനദൈർഘ്യവാൻ ॥ 57 ॥ പഞ്ചലോഹാത്മകഃ സാലോ മധ്യേ മന്ദാരവാടികാ । നാനാപുഷ്പലതാകീർണാ നാനാപല്ലവശോഭിതാ ॥ 58 ॥ അധിഷ്ഠാതാഽത്ര സമ്പ്രോക്തഃ ശരദൃതുരനാമയഃ । ഇഷലക്ഷ്മീരൂർജലക്ഷ്മീർദ്വേ ഭാര്യേ തസ്യ സമ്മതേ ॥ 59 ॥ നാനാസിദ്ധാ വസന്ത്യത്ര സാംഗനാഃ സപരിച്ഛദാഃ । പഞ്ചലോഹമയാദഗ്രേ സപ്തയോജനദൈർഘ്യവാൻ ॥ 60 ॥ ദീപ്യമാനോ മഹാശൃംഗൈർവർതതേ രൗപ്യസാലകഃ । പാരിജാതാടവീമധ്യേ പ്രസൂനസ്തബകാന്വിതാ ॥ 61 ॥ ദശയോജനഗന്ധീനി കുസുമാനി സമന്തതഃ । മോദയന്തി ഗണാൻസർവാന്യേ ദേവീകർമകാരിണഃ ॥ 62 ॥ തത്രാധിനാഥഃ സമ്പ്രോക്തോ ഹേമന്തർതുർമഹോജ്ജ്വലഃ । സഗണഃ സായുധഃ സർവാൻ രാഗിണോ രഞ്ജയന്നപഃ ॥ 63 ॥ സഹശ്രീശ്ച സഹസ്യശ്രീർദ്വേ ഭാര്യേ തസ്യ സമ്മതേ । വസന്തി തത്ര സിദ്ധാശ്ച യേ ദേവീവ്രതകാരിണഃ ॥ 64 ॥ രൗപ്യസാലമയാദഗ്രേ സപ്തയോജനദൈർഘ്യവാൻ । സൗവർണസാലഃ സമ്പ്രോക്തസ്തപ്തഹാടകകല്പിതഃ ॥ 65 ॥ മധ്യേ കദംബവാടീ തു പുഷ്പപല്ലവശോഭിതാ । കദംബമദിരാധാരാഃ പ്രവർതന്തേ സഹസ്രശഃ ॥ 66 ॥ യാഭിർനിപീതപീതാഭിർനിജാനന്ദോഽനുഭൂയതേ । തത്രാധിനാഥഃ സമ്പ്രോക്തഃ ശൈശിരർതുർമഹോദയഃ ॥ 67 ॥ തപഃശ്രീശ്ച തപസ്യശ്രീർദ്വേ ഭാര്യേ തസ്യ സമ്മതേ । മോദമാനഃ സഹൈതാഭ്യാം വർതതേ ശിശിരാകൃതിഃ ॥ 68 ॥ നാനാവിലാസസംയുക്തോ നാനാഗണസമാവൃതഃ । നിവസന്തി മഹാസിദ്ധാ യേ ദേവീദാനകാരിണഃ ॥ 69 ॥ നാനാഭോഗസമുത്പന്നമഹാനന്ദസമന്വിതാഃ । സാംഗനാഃ പരിവാരൈസ്തു സംഘശഃ പരിവാരിതാഃ ॥ 70 ॥ സ്വർണസാലമയാദഗ്രേ മുനിയോജനദൈർഘ്യവാൻ । പുഷ്പരാഗമയഃ സാലഃ കുങ്കുമാരുണവിഗ്രഹഃ ॥ 71 ॥ പുഷ്പരാഗമയീ ഭൂമിർവനാന്യുപവനാനി ച । രത്നവൃക്ഷാലവാലാശ്ച പുഷ്പരാഗമയാഃ സ്മൃതാഃ ॥ 72 ॥ പ്രാകാരോ യസ്യ രത്നസ്യ തദ്രത്നരചിതാ ദ്രുമാഃ । വനഭൂഃ പക്ഷിനശ്ചൈവ രത്നവർണജലാനി ച ॥ 73 ॥ മണ്ഡപാ മണ്ഡപസ്തംഭാഃ സരാൻസി കമലാനി ച । പ്രാകാരേ തത്ര യദ്യത്സ്യാത്തത്സർവം തത്സമം ഭവേത് ॥ 74 ॥ പരിഭാഷേയമുദ്ദിഷ്ടാ രത്നസാലാദിഷു പ്രഭോ । തേജസാ സ്യാല്ലക്ഷഗുണഃ പൂർവസാലാത്പരോ നൃപ ॥ 75 ॥ ദിക്പാലാ നിവസന്ത്യത്ര പ്രതിബ്രഹ്മാൻഡവർതിനാം । ദിക്പാലാനാം സമഷ്ട്യാത്മരൂപാഃ സ്ഫൂർജദ്വരായുധാഃ ॥ 76 ॥ പൂർവാശായാം സമുത്തുംഗശൃംഗാ പൂരമരാവതീ । നാനോപവനസംയുക്താ മഹേന്ദ്രസ്തത്ര രാജതേ ॥ 77 ॥ സ്വർഗശോഭാ ച യാ സ്വർഗേ യാവതീ സ്യാത്തതോഽധികാ । സമഷ്ടിശതനേത്രസ്യ സഹസ്രഗുണതഃ സ്മൃതാ ॥ 78 ॥ ഐരാവതസമാരൂഢോ വജ്രഹസ്തഃ പ്രതാപവാൻ । ദേവസേനാപരിവൃതോ രാജതേഽത്ര ശതക്രതുഃ ॥ 79 ॥ ദേവാംഗനാഗണയുതാ ശചീ തത്ര വിരാജതേ । വഹ്നികോണേ വഹ്നിപുരീ വഹ്നിപൂഃ സദൃശീ നൃപ ॥ 80 ॥ സ്വാഹാസ്വധാസമായുക്തോ വഹ്നിസ്തത്ര വിരാജതേ । നിജവാഹനഭൂഷാഢ്യോ നിജദേവഗണൈർവൃതഃ ॥ 81 ॥ യാമ്യാശായാം യമപുരീ തത്ര ദണ്ഡധരോ മഹാൻ । സ്വഭടൈർവേഷ്ടിതോ രാജൻ ചിത്രഗുപ്തപുരോഗമൈഃ ॥ 82 ॥ നിജശക്തിയുതോ ഭാസ്വത്തനയോഽസ്തി യമോ മഹാൻ । നൈരൃത്യാം ദിശി രാക്ഷസ്യാം രാക്ഷസൈഃ പരിവാരിതഃ ॥ 83 ॥ ഖഡ്ഗധാരീ സ്ഫുരന്നാസ്തേ നിരൃതിർനിജശക്തിയുക് । വാരുണ്യാം വരുണോ രാജാ പാശധാരീ പ്രതാപവാൻ ॥ 84 ॥ മഹാഝശസമാരൂഢോ വാരുണീമധുവിഹ്വലഃ । നിജശക്തിസമായുക്തോ നിജയാദോഗണാന്വിതഃ ॥ 85 ॥ സമാസ്തേ വാരുണേ ലോകേ വരുണാനീരതാകുലഃ । വായുകോണേ വായുലോകോ വായുസ്തത്രാധിതിഷ്ഠതി ॥ 86 ॥ വായുസാധനസംസിദ്ധയോഗിഭിഃ പരിവാരിതഃ । ധ്വജഹസ്തോ വിശാലാക്ഷോ മൃഗവാഹനസംസ്ഥിതഃ ॥ 87 ॥ മരുദ്ഗണൈഃ പരിവൃതോ നിജശക്തിസമന്വിതഃ । ഉത്തരസ്യാം ദിശി മഹാന്യക്ഷലോകോഽസ്തി ഭൂമിപ ॥ 88 ॥ യക്ഷാധിരാജസ്തത്രാഽഽസ്തേ വൃദ്ധിഋദ്ധ്യാദിശക്തിഭിഃ । നവഭിർനിധിഭിര്യുക്തസ്തുന്ദിലോ ധനനായകഃ ॥ 89 ॥ മണിഭദ്രഃ പൂർണഭദ്രോ മണിമാന്മണികന്ധരഃ । മണിഭൂഷോ മണിസ്രഗ്വീ മണികാർമുകധാരകഃ ॥ 90 ॥ ഇത്യാദിയക്ഷസേനാനീസഹിതോ നിജശക്തിയുക് । ഈശാനകോണേ സമ്പ്രോക്തോ രുദ്രലോകോ മഹത്തരഃ ॥ 91 ॥ അനർഘ്യരത്നഖചിതോ യത്ര രുദ്രോഽധിദൈവതം । മന്യുമാന്ദീപ്തനയനോ ബദ്ധപൃഷ്ഠമഹേഷുധിഃ ॥ 92 ॥ സ്ഫൂർജദ്ധനുർവാമഹസ്തോഽധിജ്യധന്വഭിരാവൃതഃ । സ്വസമാനൈരസംഖ്യാതരുദ്രൈഃ ശൂലവരായുധൈഃ ॥ 93 ॥ വികൃതാസ്യൈഃ കരാലാസ്യൈർവമദ്വഹ്നിഭിരാസ്യതഃ । ദശഹസ്തൈഃ ശതകരൈഃ സഹസ്രഭുജസംയുതൈഃ ॥ 94 ॥ ദശപാദൈർദശഗ്രീവൈസ്ത്രിനേത്രൈരുഗ്രമൂർതിഭിഃ । അന്തരിക്ഷചരാ യേ ച യേ ച ഭൂമിചരാഃ സ്മൃതാഃ ॥ 95 ॥ രുദ്രാധ്യായേ സ്മൃതാ രുദ്രാസ്തൈഃ സർവൈശ്ച സമാവൃതഃ । രുദ്രാണീകോടിസഹിതോ ഭദ്രകാല്യാദിമാതൃഭിഃ ॥ 96 ॥ നാനാശക്തിസമാവിഷ്ടഡാമര്യാദിഗണാവൃതഃ । വീരഭദ്രാദിസഹിതോ രുദ്രോ രാജന്വിരാജതേ ॥ 97 ॥ മുണ്ഡമാലാധരോ നാഗവലയോ നാഗകന്ധരഃ । വ്യാഘ്രചർമപരീധാനോ ഗജചർമോത്തരീയകഃ ॥ 98 ॥ ചിതാഭസ്മാംഗലിപ്താംഗഃ പ്രമഥാദിഗണാവൃതഃ । നിനദഡ്ഡമരുധ്വാനൈർബധിരീകൃതദിംമുഖഃ ॥ 99 ॥ അട്ടഹാസാസ്ഫോടശബ്ദൈഃ സന്ത്രാസിതനഭസ്തലഃ । ഭൂതസംഘസമാവിഷ്ടോ ഭൂതാവാസോ മഹേശ്വരഃ ॥ 100 ॥ ഈശാനദിക്പതിഃ സോഽയം നാമ്നാ ചേശാന ഏവ ച ॥ 101 ॥ ഇതി ശ്രീദേവീഭാഗവതേ മഹാപുരാണേ ദ്വാദശസ്കന്ധേ മണിദ്വീപവർണനം നാമ ദശമോഽധ്യായഃ ॥ (ശ്രീദേവീഭാഗവതം, ദ്വാദശ സ്കന്ധം, ഏകാദശോഽധ്യായഃ, മണിദ്വീപ വർണന - 2) വ്യാസ ഉവാച – പുഷ്പരാഗമയാദഗ്രേ കുങ്കുമാരുണവിഗ്രഹഃ । പദ്മരാഗമയഃ സാലോ മധ്യേ ഭൂശ്ചൈവതാദൃശീ ॥ 1 ॥ ദശയോജനവാന്ദൈർഘ്യേ ഗോപുരദ്വാരസംയുതഃ । തന്മണിസ്തംഭസംയുക്താ മണ്ഡപാഃ ശതശോ നൃപ ॥ 2 ॥ മധ്യേ ഭുവിസമാസീനാശ്ചതുഃഷഷ്ടിമിതാഃ കലാഃ । നാനായുധധരാവീരാ രത്നഭൂഷണഭൂഷിതാഃ ॥ 3 ॥ പ്രത്യേകലോകസ്താസാം തു തത്തല്ലോകസ്യനായകാഃ । സമന്താത്പദ്മരാഗസ്യ പരിവാര്യസ്ഥിതാഃ സദാ ॥ 4 ॥ സ്വസ്വലോകജനൈർജുഷ്ടാഃ സ്വസ്വവാഹനഹേതിഭിഃ । താസാം നാമാനി വക്ഷ്യാമി ശൃണു ത്വം ജനമേജയ ॥ 5 ॥ പിംഗലാക്ഷീ വിശാലാക്ഷീ സമൃദ്ധി വൃദ്ധിരേവ ച । ശ്രദ്ധാ സ്വാഹാ സ്വധാഭിഖ്യാ മായാ സഞ്ജ്ഞാ വസുന്ധരാ ॥ 6 ॥ ത്രിലോകധാത്രീ സാവിത്രീ ഗായത്രീ ത്രിദശേശ്വരീ । സുരൂപാ ബഹുരൂപാ ച സ്കന്ദമാതാഽച്യുതപ്രിയാ ॥ 7 ॥ വിമലാ ചാമലാ തദ്വദരുണീ പുനരാരുണീ । പ്രകൃതിർവികൃതിഃ സൃഷ്ടിഃ സ്ഥിതിഃ സംഹൃതിരേവ ച ॥ 8 ॥ സന്ധ്യാമാതാ സതീ ഹംസീ മർദികാ വജ്രികാ പരാ । ദേവമാതാ ഭഗവതീ ദേവകീ കമലാസനാ ॥ 9 ॥ ത്രിമുഖീ സപ്തമുഖ്യന്യാ സുരാസുരവിമർദിനീ । ലംബോഷ്ടീ ചോർധ്വകേശീ ച ബഹുശീർഷാ വൃകോദരീ ॥ 10 ॥ രഥരേഖാഹ്വയാ പശ്ചാച്ഛശിരേഖാ തഥാ പരാ । ഗഗനവേഗാ പവനവേഗാ ചൈവ തതഃ പരം ॥ 11 ॥ അഗ്രേ ഭുവനപാലാ സ്യാത്തത്പശ്ചാന്മദനാതുരാ । അനംഗാനംഗമഥനാ തഥൈവാനംഗമേഖലാ ॥ 12 ॥ അനംഗകുസുമാ പശ്ചാദ്വിശ്വരൂപാ സുരാദികാ । ക്ഷയങ്കരീ ഭവേച്ഛക്തി രക്ഷോഭ്യാ ച തതഃ പരം ॥ 13 ॥ സത്യവാദിന്യഥ പ്രോക്താ ബഹുരൂപാ ശുചിവ്രതാ । ഉദാരാഖ്യാ ച വാഗീശീ ചതുഷ്ഷഷ്ടിമിതാഃ സ്മൃതാഃ ॥ 14 ॥ ജ്വലജ്ജിഹ്വാനനാഃ സർവാവമന്ത്യോ വഹ്നിമുൽബണം । ജലം പിബാമഃ സകലം സംഹരാമോവിഭാവസും ॥ 15 ॥ പവനം സ്തംഭയാമോദ്യ ഭക്ഷയാമോഽഖിലം ജഗത് । ഇതി വാചം സംഗിരതേ ക്രോധ സംരക്തലോചനാഃ ॥ 16 ॥ ചാപബാണധരാഃ സർവായുദ്ധായൈവോത്സുകാഃ സദാ । ദംഷ്ട്രാ കടകടാരാവൈർബധിരീകൃത ദിങ്മുഖാഃ ॥ 17 ॥ പിംഗോർധ്വകേശ്യഃ സമ്പ്രോക്താശ്ചാപബാണകരാഃ സദാ । ശതാക്ഷൗഹിണികാ സേനാപ്യേകൈകസ്യാഃ പ്രകീർതിതാ ॥ 18 ॥ ഏകൈക ശക്തേഃ സാമർഥ്യം ലക്ഷബ്രഹ്മാണ്ഡനാശനേ । ശതാക്ഷൗഹിണികാസേനാ താദൃശീ നൃപ സത്തമ ॥ 19 ॥ കിം ന കുര്യാജ്ജഗത്യസ്മിന്നശക്യം വക്തുമേവ തത് । സർവാപി യുദ്ധസാമഗ്രീ തസ്മിൻസാലേ സ്ഥിതാ മുനേ ॥ 20 ॥ രഥാനാം ഗണനാ നാസ്തി ഹയാനാം കരിണാം തഥാ ॥ ശസ്ത്രാണാം ഗണനാ തദ്വദ്ഗണാനാം ഗണനാ തഥാ ॥ 21 ॥ പദ്മരാഗമയാദഗ്രേ ഗോമേദമണിനിർമിതഃ । ദശയോജനദൈർഘ്യേണ പ്രാകാരോ വർതതേ മഹാൻ ॥ 22 ॥ ഭാസ്വജ്ജപാപ്രസൂനാഭോ മധ്യഭൂസ്തസ്യ താദൃശീ । ഗോമേദകല്പിതാന്യേവ തദ്വാസി സദനാനി ച ॥ 23 ॥ പക്ഷിണഃ സ്തംഭവര്യാശ്ച വൃക്ഷാവാപ്യഃ സരാംസി ച । ഗോമേദകല്പിതാ ഏവ കുങ്കുമാരുണവിഗ്രഹാഃ ॥ 24 ॥ തന്മധ്യസ്ഥാ മഹാദേവ്യോ ദ്വാത്രിംശച്ഛക്തയഃ സ്മൃതാഃ । നാനാ ശസ്ത്രപ്രഹരണാ ഗോമേദമണിഭൂഷിതാഃ ॥ 25 ॥ പ്രത്യേക ലോക വാസിന്യഃ പരിവാര്യ സമന്തതഃ । ഗോമേദസാലേ സന്നദ്ധാ പിശാചവദനാ നൃപ ॥ 26 ॥ സ്വർലോകവാസിഭിർനിത്യം പൂജിതാശ്ചക്രബാഹവഃ । ക്രോധരക്തേക്ഷണാ ഭിന്ധി പച ച്ഛിന്ധി ദഹേതി ച ॥ 27 ॥ വദന്തി സതതം വാചം യുദ്ധോത്സുകഹൃദന്തരാഃ । ഏകൈകസ്യാ മഹാശക്തേർദശാക്ഷൗഹിണികാ മതാ ॥ 28 ॥ സേനാ തത്രാപ്യേകശക്തിർലക്ഷബ്രഹ്മാണ്ഡനാശിനീ । താദൃശീനാം മഹാസേനാ വർണനീയാ കഥം നൃപ ॥ 29 ॥ രഥാനാം നൈവ ഗണാനാ വാഹനാനാം തഥൈവ ച । സർവയുദ്ധസമാരംഭസ്തത്ര ദേവ്യാ വിരാജതേ ॥ 30 ॥ താസാം നാമാനി വക്ഷ്യാമി പാപനാശകരാണി ച । വിദ്യാ ഹ്രീ പുഷ്ട യഃ പ്രജ്ഞാ സിനീവാലീ കുഹൂസ്തഥാ ॥ 31 ॥ രുദ്രാവീര്യാ പ്രഭാനന്ദാ പോഷിണീ ഋദ്ധിദാ ശുഭാ । കാലരാത്രിർമഹാരാത്രിർഭദ്രകാലീ കപർദിനീ ॥ 32 ॥ വികൃതിർദണ്ഡിമുണ്ഡിന്യൗ സേന്ദുഖണ്ഡാ ശിഖണ്ഡിനീ । നിശുംഭശുംഭമഥിനീ മഹിഷാസുരമർദിനീ ॥ 33 ॥ ഇന്ദ്രാണീ ചൈവ രുദ്രാണീ ശങ്കരാർധശരീരിണീ । നാരീ നാരായണീ ചൈവ ത്രിശൂലിന്യപി പാലിനീ ॥ 34 ॥ അംബികാഹ്ലാദിനീ പശ്ചാദിത്യേവം ശക്തയഃ സ്മൃതാഃ । യദ്യേതാഃ കുപിതാ ദേവ്യസ്തദാ ബ്രഹ്മാണ്ഡനാശനം ॥ 35 ॥ പരാജയോ ന ചൈതാസാം കദാചിത്ക്വചിദസ്തി ഹി । ഗോമേദകമയാദഗ്രേ സദ്വജ്രമണിനിർമിതഃ ॥ 36 ॥ ദശയോജന തുംഗോഽസൗ ഗോപുരദ്വാരസംയുതഃ । കപാടശൃംഖലാബദ്ധോ നവവൃക്ഷ സമുജ്ജ്വലഃ ॥ 37 ॥ സാലസ്തന്മധ്യഭൂമ്യാദി സർവം ഹീരമയം സ്മൃതം । ഗൃഹാണിവീഥയോ രഥ്യാ മഹാമാർഗാം ഗണാനി ച ॥ 38 ॥ വൃക്ഷാലവാല തരവഃ സാരംഗാ അപി താദൃശാഃ । ദീർഘികാശ്രേണയോവാപ്യസ്തഡാഗാഃ കൂപ സംയുതാഃ ॥ 39 ॥ തത്ര ശ്രീഭുവനേശ്വര്യാ വസന്തി പരിചാരികാഃ । ഏകൈകാ ലക്ഷദാസീഭിഃ സേവിതാ മദഗർവിതാഃ ॥ 40 ॥ താലവൃന്തധരാഃ കാശ്ചിച്ചഷകാഢ്യ കരാംബുജാഃ । കാശ്ചിത്താംബൂലപാത്രാണി ധാരയന്ത്യോഽതിഗർവിതാഃ ॥ 41 ॥ കാശ്ചിത്തച്ഛത്രധാരിണ്യശ്ചാമരാണാം വിധാരികാഃ । നാനാ വസ്ത്രധരാഃ കാശ്ചിത്കാശ്ചിത്പുഷ്പ കരാംബുജാഃ ॥ 42 ॥ നാനാദർശകരാഃ കാശ്ചിത്കാശ്ചിത്കുങ്കുമലേപനം । ധാരയന്ത്യഃ കജ്ജലം ച സിന്ദൂര ചഷകം പരാഃ ॥ 43 ॥ കാശ്ചിച്ചിത്രക നിർമാത്ര്യഃ പാദ സംവാഹനേ രതാഃ । കാശ്ചിത്തു ഭൂഷാകാരിണ്യോ നാനാ ഭൂഷാധരാഃ പരാഃ ॥ 44 ॥ പുഷ്പഭൂഷണ നിർമാത്ര്യഃ പുഷ്പശൃംഗാരകാരികാഃ । നാനാ വിലാസചതുരാ ബഹ്വ്യ ഏവം വിധാഃ പരാഃ ॥ 45 ॥ നിബദ്ധ പരിധാനീയാ യുവത്യഃ സകലാ അപി । ദേവീ കൃപാ ലേശവശാത്തുച്ഛീകൃത ജഗത്ത്രയാഃ ॥ 46 ॥ ഏതാ ദൂത്യഃ സ്മൃതാ ദേവ്യഃ ശൃംഗാരമദഗർവിതാഃ । താസാം നാമാനി വക്ഷ്യാമി ശൃണു മേ നൃപസത്തമ ॥ 47 ॥ അനംഗരൂപാ പ്രഥമാപ്യനംഗമദനാ പരാ । തൃതീയാതു തതഃ പ്രോക്താ സുന്ദരീ മദനാതുരാ ॥ 48 ॥ തതോ ഭുവനവേഗാസ്യാത്തഥാ ഭുവനപാലികാ । സ്യാത്സർവശിശിരാനംഗവേദനാനംഗമേഖലാ ॥ 49 ॥ വിദ്യുദ്ദാമസമാനാംഗ്യഃ ക്വണത്കാഞ്ചീഗുണാന്വിതാഃ । രണന്മഞ്ജീരചരണാ ബഹിരന്തരിതസ്തതഃ ॥ 50 ॥ ധാവമാനാസ്തു ശോഭന്തേ സർവാ വിദ്യുല്ലതോപമാഃ । കുശലാഃ സർവകാര്യേഷു വേത്രഹസ്താഃ സമന്തതഃ ॥ 51 ॥ അഷ്ടദിക്ഷുതഥൈതാസാം പ്രാകാരാദ്ബഹിരേവ ച । സദനാനി വിരാജന്തേ നാനാ വാഹനഹേതിഭിഃ ॥ 52 ॥ വജ്രസാലാദഗ്രഭാഗേ സാലോ വൈദൂര്യനിർമിതഃ । ദശയോജനതുംഗോഽസൗ ഗോപുരദ്വാരഭൂഷിതഃ ॥ 53 ॥ വൈദൂര്യഭൂമിഃ സർവാപിഗൃഹാണി വിവിധാനി ച । വീഥ്യോ രഥ്യാ മഹാമാർഗാഃ സർവേ വേദൂര്യനിർമിതാഃ ॥ 54 ॥ വാപീ കൂപ തഡാഗാശ്ച സ്രവന്തീനാം തടാനി ച । വാലുകാ ചൈവ സർവാഽപി വൈദൂര്യമണിനിർമിതാ ॥ 55 ॥ തത്രാഷ്ടദിക്ഷുപരിതോ ബ്രാഹ്മ്യാദീനാം ച മണ്ഡലം । നിജൈർഗണൈഃ പരിവൃതം ഭ്രാജതേ നൃപസത്തമ ॥ 56 ॥ പ്രതിബ്രഹ്മാണ്ഡമാതൃണാം താഃ സമഷ്ടയ ഈരിതാഃ । ബ്രാഹ്മീ മാഹേശ്വരീ ചൈവ കൗമാരീ വൈഷ്ണവീ തഥാ ॥57 ॥ വാരാഹീ ച തഥേന്ദ്രാണീ ചാമുണ്ഡാഃ സപ്തമാതരഃ । അഷ്ടമീ തു മഹാലക്ഷ്മീർനാമ്നാ പ്രോക്താസ്തു മാതരഃ ॥ 58 ॥ ബ്രഹ്മരുദ്രാദിദേവാനാം സമാകാരാ സ്തുതാഃ സ്മൃതാഃ । ജഗത്കല്യാണകാരിണ്യഃ സ്വസ്വസേനാസമാവൃതാഃ ॥ 59 ॥ തത്സാലസ്യ ചതുർദ്വാർഷു വാഹനാനി മഹേശിതുഃ । സജ്ജാനി നൃപതേ സന്തി സാലങ്കാരാണി നിത്യശഃ ॥ 60 ॥ ദന്തിനഃ കോടിശോ വാഹാഃ കോടിശഃ ശിബികാസ്തഥാ । ഹംസാഃ സിംഹാശ്ച ഗരുഡാ മയൂരാ വൃഷഭാസ്തഥാ ॥ 61 ॥ തൈര്യുക്താഃ സ്യന്ദനാസ്തദ്വത്കോടിശോ നൃപനന്ദന । പാർഷ്ണിഗ്രാഹസമായുക്താ ധ്വജൈരാകാശചുംബിനഃ ॥ 62 ॥ കോടിശസ്തു വിമാനാനി നാനാ ചിഹ്നാന്വിതാനി ച । നാനാ വാദിത്രയുക്താനി മഹാധ്വജയുതാനി ച ॥ 63 ॥ വൈദൂര്യമണി സാലസ്യാപ്യഗ്രേ സാലഃ പരഃ സ്മൃതഃ । ദശയോജന തുംഗോഽസാവിന്ദ്രനീലാശ്മനിർമിതഃ ॥ 64 ॥ തന്മധ്യ ഭൂസ്തഥാ വീഥ്യോ മഹാമാർഗാ ഗൃഹാണി ച । വാപീ കൂപ തഡാഗാശ്ച സർവേ തന്മണിനിർമിതാഃ ॥ 65 ॥ തത്ര പദ്മ തു സമ്പ്രോക്തം ബഹുയോജന വിസ്തൃതം । ഷോഡശാരം ദീപ്യമാനം സുദർശനമിവാപരം ॥ 66 ॥ തത്ര ഷോഡശശക്തീനാം സ്ഥാനാനി വിവിധാനി ച । സർവോപസ്കരയുക്താനി സമൃദ്ധാനി വസന്തി ഹി ॥ 67 ॥ താസാം നാമാനി വക്ഷ്യാമി ശൃണു മേ നൃപസത്തമ । കരാലീ വികരാലീ ച തഥോമാ ച സരസ്വതീ ॥ 68 ॥ ശ്രീ ദുർഗോഷാ തഥാ ലക്ഷ്മീഃ ശ്രുതിശ്ചൈവ സ്മൃതിർധൃതിഃ । ശ്രദ്ധാ മേധാ മതിഃ കാന്തിരാര്യാ ഷോഡശശക്തയഃ ॥ 69 ॥ നീലജീമൂതസങ്കാശാഃ കരവാല കരാംബുജാഃ । സമാഃ ഖേടകധാരിണ്യോ യുദ്ധോപക്രാന്ത മാനസാഃ ॥ 70 ॥ സേനാന്യഃ സകലാ ഏതാഃ ശ്രീദേവ്യാ ജഗദീശിതുഃ । പ്രതിബ്രഹ്മാണ്ഡസംസ്ഥാനാം ശക്തീനാം നായികാഃ സ്മൃതാഃ ॥ 71 ॥ ബ്രഹ്മാണ്ഡക്ഷോഭകാരിണ്യോ ദേവീ ശക്ത്യുപബൃംഹിതാഃ । നാനാ രഥസമാരൂഢാ നാനാ ശക്തിഭിരന്വിതാഃ ॥ 72 ॥ ഏതത്പരാക്രമം വക്തും സഹസ്രാസ്യോഽപി ന ക്ഷമഃ । ഇന്ദ്രനീലമഹാസാലാദഗ്രേ തു ബഹുവിസ്തൃതഃ ॥ 73 ॥ മുക്താപ്രാകാര ഉദിതോ ദശയോജന ദൈർഘ്യവാൻ । മധ്യഭൂഃ പൂർവവത്പ്രോക്താ തന്മധ്യേഽഷ്ടദലാംബുജം ॥ 74 ॥ മുക്താമണിഗണാകീർണം വിസ്തൃതം തു സകേസരം । തത്ര ദേവീസമാകാരാ ദേവ്യായുധധരാഃ സദാ ॥ 75 ॥ സമ്പ്രോക്താ അഷ്ടമന്ത്രിണ്യോ ജഗദ്വാർതാപ്രബോധികാഃ । ദേവീസമാനഭോഗാസ്താ ഇംഗിതജ്ഞാസ്തുപണ്ഡിതാഃ ॥ 76 ॥ കുശലാഃ സർവകാര്യേഷു സ്വാമികാര്യപരായണാഃ । ദേവ്യഭിപ്രായ ബോധ്യസ്താശ്ചതുരാ അതിസുന്ദരാഃ ॥ 77 ॥ നാനാ ശക്തിസമായുക്താഃ പ്രതിബ്രഹ്മാണ്ഡവർതിനാം । പ്രാണിനാം താഃ സമാചാരം ജ്ഞാനശക്ത്യാവിദന്തി ച ॥ 78 ॥ താസാം നാമാനി വക്ഷ്യാമി മത്തഃ ശൃണു നൃപോത്തമ । അനംഗകുസുമാ പ്രോക്താപ്യനംഗകുസുമാതുരാ ॥ 79 ॥ അനംഗമദനാ തദ്വദനംഗമദനാതുരാ । ഭുവനപാലാ ഗഗനവേഗാ ചൈവ തതഃ പരം ॥ 80 ॥ ശശിരേഖാ ച ഗഗനരേഖാ ചൈവ തതഃ പരം । പാശാങ്കുശവരാഭീതിധരാ അരുണവിഗ്രഹാഃ ॥ 81 ॥ വിശ്വസംബന്ധിനീം വാർതാം ബോധയന്തി പ്രതിക്ഷണം । മുക്താസാലാദഗ്രഭാഗേ മഹാമാരകതോ പരഃ ॥ 82 ॥ സാലോത്തമഃ സമുദ്ദിഷ്ടോ ദശയോജന ദൈർഘ്യവാൻ । നാനാ സൗഭാഗ്യസംയുക്തോ നാനാ ഭോഗസമന്വിതഃ ॥ 83 ॥ മധ്യഭൂസ്താദൃശീ പ്രോക്താ സദനാനി തഥൈവ ച । ഷട്കോണമത്രവിസ്തീർണം കോണസ്ഥാ ദേവതാഃ ശൃണുഃ ॥ 84 ॥ പൂർവകോണേ ചതുർവക്ത്രോ ഗായത്രീ സഹിതോ വിധിഃ । കുണ്ഡികാക്ഷഗുണാഭീതി ദണ്ഡായുധധരഃ പരഃ ॥ 85 ॥ തദായുധധരാ ദേവീ ഗായത്രീ പരദേവതാ । വേദാഃ സർവേ മൂർതിമന്തഃ ശാസ്ത്രാണി വിവിധാനി ച ॥ 86 ॥ സ്മൃതയശ്ച പുരാണാനി മൂർതിമന്തി വസന്തി ഹി । യേ ബ്രഹ്മവിഗ്രഹാഃ സന്തി ഗായത്രീവിഗ്രഹാശ്ച യേ ॥ 87 ॥ വ്യാഹൃതീനാം വിഗ്രഹാശ്ച തേ നിത്യം തത്ര സന്തി ഹി । രക്ഷഃ കോണേ ശംഖചക്രഗദാംബുജ കരാംബുജാ ॥ 88 ॥ സാവിത്രീ വർതതേ തത്ര മഹാവിഷ്ണുശ്ച താദൃശഃ । യേ വിഷ്ണുവിഗ്രഹാഃ സന്തി മത്സ്യകൂർമാദയോഖിലാഃ ॥ 89 ॥ സാവിത്രീ വിഗ്രഹാ യേ ച തേ സർവേ തത്ര സന്തി ഹി । വായുകോണേ പരശ്വക്ഷമാലാഭയവരാന്വിതഃ ॥ 90 ॥ മഹാരുദ്രോ വർതതേഽത്ര സരസ്വത്യപി താദൃശീ । യേ യേ തു രുദ്രഭേദാഃ സ്യുർദക്ഷിണാസ്യാദയോ നൃപ ॥ 91 ॥ ഗൗരീ ഭേദാശ്ച യേ സർവേ തേ തത്ര നിവസന്തി ഹി । ചതുഃഷഷ്ട്യാഗമാ യേ ച യേ ചാന്യേപ്യാഗമാഃ സ്മൃതാഃ ॥ 92 ॥ തേ സർവേ മൂർതിമന്തശ്ച തത്ര വൈ നിവസന്തി ഹി । അഗ്നികോണേ രത്നകുംഭം തഥാ മണികരണ്ഡകം ॥ 93 ॥ ദധാനോ നിജഹസ്താഭ്യാം കുബേരോ ധനദായകഃ । നാനാ വീഥീ സമായുക്തോ മഹാലക്ഷ്മീസമന്വിതഃ ॥ 94 ॥ ദേവ്യാ നിധിപതിസ്ത്വാസ്തേ സ്വഗുണൈഃ പരിവേഷ്ടിതഃ । വാരുണേ തു മഹാകോണേ മദനോ രതിസംയുതഃ ॥ 95 ॥ പാശാങ്കുശധനുർബാണധരോ നിത്യം വിരാജതേ । ശൃംഗാരമൂർതിമന്തസ്തു തത്ര സന്നിഹിതാഃ സദാ ॥ 96 ॥ ഈശാനകോണേ വിഘ്നേശോ നിത്യം പുഷ്ടിസമന്വിതഃ । പാശാങ്കുശധരോ വീരോ വിഘ്നഹർതാ വിരാജതേ ॥ 97 ॥ വിഭൂതയോ ഗണേശസ്യ യായാഃ സന്തി നൃപോത്തമ । താഃ സർവാ നിവസന്ത്യത്ര മഹൈശ്വര്യസമന്വിതാഃ ॥ 98 ॥ പ്രതിബ്രഹ്മാണ്ഡസംസ്ഥാനാം ബ്രഹ്മാദീനാം സമഷ്ടയഃ । ഏതേ ബ്രഹ്മാദയഃ പ്രോക്താഃ സേവന്തേ ജഗദീശ്വരീം ॥ 99 ॥ മഹാമാരകതസ്യാഗ്രേ ശതയോജന ദൈർഘ്യവാൻ । പ്രവാലശാലോസ്ത്യപരഃ കുങ്കുമാരുണവിഗ്രഹഃ ॥ 100 ॥ മധ്യഭൂസ്താദൃശീ പ്രോക്താ സദനാനി ച പൂർവവത് । തന്മധ്യേ പഞ്ചഭൂതാനാം സ്വാമിന്യഃ പഞ്ച സന്തി ച ॥ 101 ॥ ഹൃല്ലേഖാ ഗഗനാ രക്താ ചതുർഥീ തു കരാലികാ । മഹോച്ഛുഷ്മാ പഞ്ചമീ ച പഞ്ചഭൂതസമപ്രഭാഃ ॥ 102 ॥ പാശാങ്കുശവരാഭീതിധാരിണ്യോമിതഭൂഷണാഃ । ദേവീ സമാനവേഷാഢ്യാ നവയൗവനഗർവിതാഃ ॥ 103 ॥ പ്രവാലശാലാദഗ്രേ തു നവരത്ന വിനിർമിതഃ । ബഹുയോജനവിസ്തീർണോ മഹാശാലോഽസ്തി ഭൂമിപ ॥ 104 ॥ തത്ര ചാമ്നായദേവീനാം സദനാനി ബഹൂന്യപി । നവരത്നമയാന്യേവ തഡാഗാശ്ച സരാംസി ച ॥ 105 ॥ ശ്രീദേവ്യാ യേഽവതാരാഃ സ്യുസ്തേ തത്ര നിവസന്തി ഹി । മഹാവിദ്യാ മഹാഭേദാഃ സന്തി തത്രൈവ ഭൂമിപ ॥ 106 ॥ നിജാവരണദേവീഭിർനിജഭൂഷണവാഹനൈഃ । സർവദേവ്യോ വിരാജന്തേ കോടിസൂര്യസമപ്രഭാഃ ॥ 107 ॥ സപ്തകോടി മഹാമന്ത്രദേവതാഃ സന്തി തത്ര ഹി । നവരത്നമയാദഗ്രേ ചിന്താമണിഗൃഹം മഹത് ॥ 108 ॥ തത്ര ത്യം വസ്തു മാത്രം തു ചിന്താമണി വിനിർമിതം । സൂര്യോദ്ഗാരോപലൈസ്തദ്വച്ചന്ദ്രോദ്ഗാരോപലൈസ്തഥാ ॥ 109 ॥ വിദ്യുത്പ്രഭോപലൈഃ സ്തംഭാഃ കല്പിതാസ്തു സഹസ്രശഃ । യേഷാം പ്രഭാഭിരന്തസ്ഥം വസ്തു കിഞ്ചിന്ന ദൃശ്യതേ ॥ 110 ॥ ഇതി ശ്രീദേവീഭാഗവതേ മഹാപുരാണേ ദ്വാദശസ്കന്ധേ ഏകാദശോഽധ്യായഃ । (ശ്രീദേവീഭാഗവതം, ദ്വാദശ സ്കന്ധം, ദ്വാദശോഽധ്യായഃ, മണിദ്വീപ വർണന - 3) വ്യാസ ഉവാച – തദേവ ദേവീസദനം മധ്യഭാഗേ വിരാജതേ । സഹസ്ര സ്തംഭസംയുക്താശ്ചത്വാരസ്തേഷു മണ്ഡപാഃ ॥ 1 ॥ ശൃംഗാരമണ്ഡപശ്ചൈകോ മുക്തിമണ്ഡപ ഏവ ച । ജ്ഞാനമണ്ഡപ സഞ്ജ്ഞസ്തു തൃതീയഃ പരികീർതിതഃ ॥ 2 ॥ ഏകാന്തമണ്ഡപശ്ചൈവ ചതുർഥഃ പരികീർതിതഃ । നാനാ വിതാനസംയുക്താ നാനാ ധൂപൈസ്തു ധൂപിതാഃ ॥ 3 ॥ കോടിസൂര്യസമാഃ കാന്ത്യാ ഭ്രാഞ്ജന്തേ മണ്ഡപാഃ ശുഭാഃ । തന്മണ്ഡപാനാം പരിതഃ കാശ്മീരവനികാ സ്മൃതാ ॥ 4 ॥ മല്ലികാകുന്ദവനികാ യത്ര പുഷ്കലകാഃ സ്ഥിതാഃ । അസംഖ്യാതാ മൃഗമദൈഃ പൂരിതാസ്തത്സ്രവാ നൃപ ॥ 5 ॥ മഹാപദ്മാടവീ തദ്വദ്രത്നസോപാനനിർമിതാ । സുധാരസേനസമ്പൂർണാ ഗുഞ്ജന്മത്തമധുവ്രതാ ॥ 6 ॥ ഹംസകാരണ്ഡവാകീർണാ ഗന്ധപൂരിത ദിക്തടാ । വനികാനാം സുഗന്ധൈസ്തു മണിദ്വീപം സുവാസിതം ॥ 7 ॥ ശൃംഗാരമണ്ഡപേ ദേവ്യോ ഗായന്തി വിവിധൈഃ സ്വരൈഃ । സഭാസദോ ദേവവശാ മധ്യേ ശ്രീജഗദംബികാ ॥ 8 ॥ മുക്തിമണ്ഡപമധ്യേ തു മോചയത്യനിശം ശിവാ । ജ്ഞാനോപദേശം കുരുതേ തൃതീയേ നൃപ മണ്ഡപേ ॥ 9 ॥ ചതുർഥമണ്ഡപേ ചൈവ ജഗദ്രക്ഷാ വിചിന്തനം । മന്ത്രിണീ സഹിതാ നിത്യം കരോതി ജഗദംബികാ ॥ 10 ॥ ചിന്താമണിഗൃഹേ രാജഞ്ഛക്തി തത്ത്വാത്മകൈഃ പരൈഃ । സോപാനൈർദശഭിര്യുക്തോ മഞ്ചകോപ്യധിരാജതേ ॥ 11 ॥ ബ്രഹ്മാ വിഷ്ണുശ്ച രുദ്രശ്ച ഈശ്വരശ്ച സദാശിവഃ । ഏതേ മഞ്ചഖുരാഃ പ്രോക്താഃ ഫലകസ്തു സദാശിവഃ ॥ 12 ॥ തസ്യോപരി മഹാദേവോ ഭുവനേശോ വിരാജതേ । യാ ദേവീ നിജലീലാർഥം ദ്വിധാഭൂതാ ബഭൂവഹ ॥ 13 ॥ സൃഷ്ട്യാദൗ തു സ ഏവായം തദർധാംഗോ മഹേശ്വരഃ । കന്ദർപ ദർപനാശോദ്യത്കോടി കന്ദർപസുന്ദരഃ ॥ 14 ॥ പഞ്ചവക്ത്രസ്ത്രിനേത്രശ്ച മണിഭൂഷണ ഭൂഷിതഃ । ഹരിണാഭീതിപരശൂന്വരം ച നിജബാഹുഭിഃ ॥ 15 ॥ ദധാനഃ ഷോഡശാബ്ദോഽസൗ ദേവഃ സർവേശ്വരോ മഹാൻ । കോടിസൂര്യ പ്രതീകാശശ്ചന്ദ്രകോടി സുശീതലഃ ॥ 16 ॥ ശുദ്ധസ്ഫടിക സങ്കാശസ്ത്രിനേത്രഃ ശീതല ദ്യുതിഃ । വാമാങ്കേ സന്നിഷണ്ണാഽസ്യ ദേവീ ശ്രീഭുവനേശ്വരീ ॥ 17 ॥ നവരത്നഗണാകീർണ കാഞ്ചീദാമ വിരാജിതാ । തപ്തകാഞ്ചനസന്നദ്ധ വൈദൂര്യാംഗദഭൂഷണാ ॥ 18 ॥ കനച്ഛ്രീചക്രതാടങ്ക വിടങ്ക വദനാംബുജാ । ലലാടകാന്തി വിഭവ വിജിതാർധസുധാകരാ ॥ 19 ॥ ബിംബകാന്തി തിരസ്കാരിരദച്ഛദ വിരാജിതാ । ലസത്കുങ്കുമകസ്തൂരീതിലകോദ്ഭാസിതാനനാ ॥ 20 ॥ ദിവ്യ ചൂഡാമണി സ്ഫാര ചഞ്ചച്ചന്ദ്രകസൂര്യകാ । ഉദ്യത്കവിസമസ്വച്ഛ നാസാഭരണ ഭാസുരാ ॥ 21 ॥ ചിന്താകലംബിതസ്വച്ഛ മുക്താഗുച്ഛ വിരാജിതാ । പാടീര പങ്ക കർപൂര കുങ്കുമാലങ്കൃത സ്തനീ ॥ 22 ॥ വിചിത്ര വിവിധാ കല്പാ കംബുസങ്കാശ കന്ധരാ । ദാഡിമീഫലബീജാഭ ദന്തപങ്ക്തി വിരാജിതാ ॥ 23 ॥ അനർഘ്യ രത്നഘടിത മുകുടാഞ്ചിത മസ്തകാ । മത്താലിമാലാവിലസദലകാഢ്യ മുഖാംബുജാ ॥ 24 ॥ കലങ്കകാർശ്യനിർമുക്ത ശരച്ചന്ദ്രനിഭാനനാ । ജാഹ്നവീസലിലാവർത ശോഭിനാഭിവിഭൂഷിതാ ॥ 25 ॥ മാണിക്യ ശകലാബദ്ധ മുദ്രികാംഗുലിഭൂഷിതാ । പുണ്ഡരീകദലാകാര നയനത്രയസുന്ദരീ ॥ 26 ॥ കല്പിതാച്ഛ മഹാരാഗ പദ്മരാഗോജ്ജ്വലപ്രഭാ । രത്നകിങ്കിണികായുക്ത രത്നകങ്കണശോഭിതാ ॥ 27 ॥ മണിമുക്താസരാപാര ലസത്പദകസന്തതിഃ । രത്നാംഗുലിപ്രവിതത പ്രഭാജാലലസത്കരാ ॥ 28 ॥ കഞ്ചുകീഗുംഫിതാപാര നാനാ രത്നതതിദ്യുതിഃ । മല്ലികാമോദി ധമ്മില്ല മല്ലികാലിസരാവൃതാ ॥ 29 ॥ സുവൃത്തനിബിഡോത്തുംഗ കുചഭാരാലസാ ശിവാ । വരപാശാങ്കുശാഭീതി ലസദ്ബാഹു ചതുഷ്ടയാ ॥ 30 ॥ സർവശൃംഗാരവേഷാഢ്യാ സുകുമാരാംഗവല്ലരീ । സൗന്ദര്യധാരാസർവസ്വാ നിർവ്യാജകരുണാമയീ ॥ 31 ॥ നിജസംലാപമാധുര്യ വിനിർഭർത്സിതകച്ഛപീ । കോടികോടിരവീന്ദൂനാം കാന്തിം യാ ബിഭ്രതീ പരാ ॥ 32 ॥ നാനാ സഖീഭിർദാസീഭിസ്തഥാ ദേവാംഗനാദിഭിഃ । സർവാഭിർദേവതാഭിസ്തു സമന്താത്പരിവേഷ്ടിതാ ॥ 33 ॥ ഇച്ഛാശക്ത്യാ ജ്ഞാനശക്ത്യാ ക്രിയാശക്ത്യാ സമന്വിതാ । ലജ്ജാ തുഷ്ടിസ്തഥാ പുഷ്ടിഃ കീർതിഃ കാന്തിഃ ക്ഷമാ ദയാ ॥ 34 ॥ ബുദ്ധിർമേധാസ്മൃതിർലക്ഷ്മീർമൂർതിമത്യോംഗനാഃ സ്മൃതാഃ । ജയാ ച വിജയാ ചൈവാപ്യജിതാ ചാപരാജിതാ ॥ 35 ॥ നിത്യാ വിലാസിനീ ദോഗ്ധ്രീ ത്വഘോരാ മംഗലാ നവാ । പീഠശക്തയ ഏതാസ്തു സേവന്തേ യാം പരാംബികാം ॥ 36 ॥ യസ്യാസ്തു പാർശ്വഭാഗേസ്തോനിധീതൗ ശംഖപദ്മകൗ । നവരത്ന വഹാനദ്യസ്തഥാ വൈ കാഞ്ചനസ്രവാഃ ॥ 37 ॥ സപ്തധാതുവഹാനദ്യോ നിധിഭ്യാം തു വിനിർഗതാഃ । സുധാസിന്ധ്വന്തഗാമിന്യസ്താഃ സർവാ നൃപസത്തമ ॥ 38 ॥ സാ ദേവീ ഭുവനേശാനീ തദ്വാമാങ്കേ വിരാജതേ । സർവേശ ത്വം മഹേശസ്യ യത്സംഗാ ദേവ നാന്യഥാ ॥ 39 ॥ ചിന്താമണി ഗൃഹസ്യാഽസ്യ പ്രമാണം ശൃണു ഭൂമിപ । സഹസ്രയോജനായാമം മഹാന്തസ്തത്പ്രചക്ഷതേ ॥ 40 ॥ തദുത്തരേ മഹാശാലാഃ പൂർവസ്മാദ് ദ്വിഗുണാഃ സ്മൃതാഃ । അന്തരിക്ഷഗതം ത്വേതന്നിരാധാരം വിരാജതേ ॥ 41 ॥ സങ്കോചശ്ച വികാശശ്ച ജായതേഽസ്യ നിരന്തരം । പടവത്കാര്യവശതഃ പ്രലയേ സർജനേ തഥാ ॥ 42 ॥ ശാലാനാം ചൈവ സർവേഷാം സർവകാന്തിപരാവധി । ചിന്താമണിഗൃഹം പ്രോക്തം യത്ര ദേവീ മഹോമയീ ॥ 43 ॥ യേയേ ഉപാസകാഃ സന്തി പ്രതിബ്രഹ്മാണ്ഡവർതിനഃ । ദേവേഷു നാഗലോകേഷു മനുഷ്യേഷ്വിതരേഷു ച ॥ 44 ॥ ശ്രീദേവ്യാസ്തേ ച സർവേപി വ്രജന്ത്യത്രൈവ ഭൂമിപ । ദേവീക്ഷേത്രേ യേ ത്യജന്തി പ്രാണാന്ദേവ്യർചനേ രതാഃ ॥ 45 ॥ തേ സർവേ യാന്തി തത്രൈവ യത്ര ദേവീ മഹോത്സവാ । ഘൃതകുല്യാ ദുഗ്ധകുല്യാ ദധികുല്യാ മധുസ്രവാഃ ॥ 46 ॥ സ്യന്ദന്തി സരിതഃ സർവാസ്തഥാമൃതവഹാഃ പരാഃ । ദ്രാക്ഷാരസവഹാഃ കാശ്ചിജ്ജംബൂരസവഹാഃ പരാഃ ॥ 47 ॥ ആമ്രേക്ഷുരസവാഹിന്യോ നദ്യസ്താസ്തു സഹസ്രശഃ । മനോരഥഫലാവൃക്ഷാവാപ്യഃ കൂപാസ്തഥൈവ ച ॥ 48 ॥ യഥേഷ്ടപാനഫലദാന ന്യൂനം കിഞ്ചിദസ്തി ഹി । ന രോഗപലിതം വാപി ജരാ വാപി കദാചന ॥ 49 ॥ ന ചിന്താ ന ച മാത്സര്യം കാമക്രോധാദികം തഥാ । സർവേ യുവാനഃ സസ്ത്രീകാഃ സഹസ്രാദിത്യവർചസഃ ॥ 50 ॥ ഭജന്തി സതതം ദേവീം തത്ര ശ്രീഭുവനേശ്വരീം । കേചിത്സലോകതാപന്നാഃ കേചിത്സാമീപ്യതാം ഗതാഃ ॥ 51 ॥ സരൂപതാം ഗതാഃ കേചിത്സാർഷ്ടിതാം ച പരേഗതാഃ । യായാസ്തു ദേവതാസ്തത്ര പ്രതിബ്രഹ്മാണ്ഡവർതിനാം ॥ 52 ॥ സമഷ്ടയഃ സ്ഥിതാസ്താസ്തു സേവന്തേ ജഗദീശ്വരീം । സപ്തകോടിമഹാമന്ത്രാ മൂർതിമന്ത ഉപാസതേ ॥ 53 ॥ മഹാവിദ്യാശ്ച സകലാഃ സാമ്യാവസ്ഥാത്മികാം ശിവാം । കാരണബ്രഹ്മരൂപാം താം മായാ ശബലവിഗ്രഹാം ॥ 54 ॥ ഇത്ഥം രാജന്മയാ പ്രോക്തം മണിദ്വീപം മഹത്തരം । ന സൂര്യചന്ദ്രൗ നോ വിദ്യുത്കോടയോഗ്നിസ്തഥൈവ ച ॥ 55 ॥ ഏതസ്യ ഭാസാ കോട്യംശ കോട്യംശോ നാപി തേ സമാഃ । ക്വചിദ്വിദ്രുമസങ്കാശം ക്വചിന്മരകതച്ഛവി ॥ 56 ॥ വിദ്യുദ്ഭാനുസമച്ഛായം മധ്യസൂര്യസമം ക്വചിത് । വിദ്യുത്കോടിമഹാധാരാ സാരകാന്തിതതം ക്വചിത് ॥ 57 ॥ ക്വചിത്സിന്ദൂര നീലേന്ദ്രം മാണിക്യ സദൃശച്ഛവി । ഹീരസാര മഹാഗർഭ ധഗദ്ധഗിത ദിക്തടം ॥ 58 ॥ കാന്ത്യാ ദാവാനലസമം തപ്തകാഞ്ചന സന്നിഭം । ക്വചിച്ചന്ദ്രോപലോദ്ഗാരം സൂര്യോദ്ഗാരം ച കുത്ര ചിത് ॥ 59 ॥ രത്നശൃംഗി സമായുക്തം രത്നപ്രാകാര ഗോപുരം । രത്നപത്രൈ രത്നഫലൈർവൃക്ഷൈശ്ച പരിമണ്ഡിതം ॥ 60 ॥ നൃത്യന്മയൂരസംഘൈശ്ച കപോതരണിതോജ്ജ്വലം । കോകിലാകാകലീലാപൈഃ ശുകലാപൈശ്ച ശോഭിതം ॥ 61 ॥ സുരമ്യ രമണീയാംബു ലക്ഷാവധി സരോവൃതം । തന്മധ്യഭാഗ വിലസദ്വികചദ്രത്ന പങ്കജൈഃ ॥ 62 ॥ സുഗന്ധിഭിഃ സമന്താത്തു വാസിതം ശതയോജനം । മന്ദമാരുത സംഭിന്ന ചലദ്ദ്രുമ സമാകുലം ॥ 63 ॥ ചിന്താമണി സമൂഹാനാം ജ്യോതിഷാ വിതതാംബരം । രത്നപ്രഭാഭിരഭിതോ ധഗദ്ധഗിത ദിക്തടം ॥ 64 ॥ വൃക്ഷവ്രാത മഹാഗന്ധവാതവ്രാത സുപൂരിതം । ധൂപധൂപായിതം രാജന്മണിദീപായുതോജ്ജ്വലം ॥ 65 ॥ മണിജാലക സച്ഛിദ്ര തരലോദരകാന്തിഭിഃ । ദിങ്മോഹജനകം ചൈതദ്ദർപണോദര സംയുതം ॥ 66 ॥ ഐശ്വര്യസ്യ സമഗ്രസ്യ ശൃംഗാരസ്യാഖിലസ്യ ച । സർവജ്ഞതായാഃ സർവായാസ്തേജസശ്ചാഖിലസ്യ ച ॥ 67 ॥ പരാക്രമസ്യ സർവസ്യ സർവോത്തമഗുണസ്യ ച । സകലാ യാ ദയായാശ്ച സമാപ്തിരിഹ ഭൂപതേ ॥ 68 ॥ രാജ്ഞ ആനന്ദമാരഭ്യ ബ്രഹ്മലോകാന്ത ഭൂമിഷു । ആനന്ദാ യേ സ്ഥിതാഃ സർവേ തേഽത്രൈവാന്തർഭവന്തി ഹി ॥ 69 ॥ ഇതി തേ വർണിതം രാജന്മണിദ്വീപം മഹത്തരം । മഹാദേവ്യാഃ പരംസ്ഥാനം സർവലോകോത്തമോത്തമം ॥ 70 ॥ ഏതസ്യ സ്മരണാത്സദ്യഃ സർവപാപം വിനശ്യതി । പ്രാണോത്ക്രമണസന്ധൗ തു സ്മൃത്വാ തത്രൈവ ഗച്ഛതി ॥ 71 ॥ അധ്യായ പഞ്ചകം ത്വേതത്പഠേന്നിത്യം സമാഹിതഃ । ഭൂതപ്രേതപിശാചാദി ബാധാ തത്ര ഭവേന്ന ഹി ॥ 72 ॥ നവീന ഗൃഹ നിർമാണേ വാസ്തുയാഗേ തഥൈവ ച । പഠിതവ്യം പ്രയത്നേന കല്യാണം തേന ജായതേ ॥ 73 ॥ ॥ ഇതി ശ്രീദേവീഭാഗവതേ മഹാപുരാണേ ദ്വാദശസ്കന്ധേ ദ്വാദശോധ്യായഃ ॥