पूर्वपीठिका । वासुदेव उवाच – ततः स प्रयतो भूत्वा मम तात युधिष्ठिर । प्रांजलिः प्राह विप्रर्षिर्नामसंग्रहमादितः ॥ 1 ॥ उपमन्युरुवाच – ब्रह्मप्रोक्तैरृषिप्रोक्तैर्वेदवेदांगसंभवैः । सर्वलोकेषु विख्यातं स्तुत्यं स्तोष्यामि नामभिः ॥ 2 ॥ महद्भिर्विहितैः सत्यैः सिद्धैः सर्वार्थसाधकैः । ऋषिणा तंडिना भक्त्या कृतैर्वेदकृतात्मना ॥ 3 ॥ यथोक्तैः साधुभिः ख्यातैर्मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः । प्रवरं प्रथमं स्वर्ग्यं सर्वभूतहितं शुभम् ॥ 4 ॥ श्रुतैः सर्वत्र जगति ब्रह्मलोकावतारितैः । सत्यैस्तत्परमं ब्रह्म ब्रह्मप्रोक्तं सनातनम् ॥ 5 ॥ वक्ष्ये यदुकुलश्रेष्ठ शृणुष्वावहितो मम । वरयैनं भवं देवं भक्तस्त्वं परमेश्वरम् ॥ 6 ॥ तेन ते श्रावयिष्यामि यत्तद्ब्रह्म सनातनम् । न शक्यं विस्तरात्कृत्स्नं वक्तुं सर्वस्य केनचित् ॥ 7 ॥ युक्तेनापि विभूतीनामपि वर्षशतैरपि । यस्यादिर्मध्यमंतं च सुरैरपि न गम्यते ॥ 8 ॥ कस्तस्य शक्नुयाद्वक्तुं गुणान् कार्त्स्न्येन माधव । किं तु देवस्य महतः संक्षिप्तार्थपदाक्षरम् ॥ 9 ॥ शक्तितश्चरितं वक्ष्ये प्रसादात्तस्य धीमतः । अप्राप्य तु ततोऽनुज्ञां न शक्यः स्तोतुमीश्वरः ॥ 10 ॥ यदा तेनाभ्यनुज्ञातः स्तुतो वै स तदा मया । अनादिनिधनस्याहं जगद्योनेर्महात्मनः ॥ 11 ॥ नाम्नां किंचित्समुद्देशं वक्ष्याम्यव्यक्तयोनिनः । वरदस्य वरेण्यस्य विश्वरूपस्य धीमतः ॥ 12 ॥ शृणु नाम्नां च यं कृष्ण यदुक्तं पद्मयोनिना । दशनामसहस्राणि यान्याह प्रपितामहः ॥ 13 ॥ तानि निर्मथ्य मनसा दध्नो घृतमिवोद्धृतम् । गिरेः सारं यथा हेम पुष्पसारं यथा मधु ॥ 14 ॥ घृतात्सारं यथा मंडस्तथैतत्सारमुद्धृतम् । सर्वपापापहमिदं चतुर्वेदसमन्वितम् ॥ 15 ॥ प्रयत्नेनाधिगंतव्यं धार्यं च प्रयतात्मना । मांगल्यं पौष्टिकं चैव रक्षोघ्नं पावनं महत् ॥ 16 ॥ इदं भक्ताय दातव्यं श्रद्दधानास्तिकाय च । नाश्रद्दधानरूपाय नास्तिकायाजितात्मने ॥ 17 ॥ यश्चाभ्यसूयते देवं कारणात्मानमीश्वरम् । स कृष्ण नरकं याति सह पूर्वैः सहात्मजैः ॥ 18 ॥ इदं ध्यानमिदं योगमिदं ध्येयमनुत्तमम् । इदं जप्यमिदं ज्ञानं रहस्यमिदमुत्तमम् ॥ 19 ॥ यं ज्ञात्वा अंतकालेपि गच्छेत परमां गतिम् । पवित्रं मंगलं मेध्यं कल्याणमिदमुत्तमम् ॥ 20 ॥ इदं ब्रह्मा पुरा कृत्वा सर्वलोकपितामहः । सर्व स्तवानां राजत्वे दिव्यानां समकल्पयत् ॥ 21 ॥ तदा प्रभृति चैवायमीश्वरस्य महात्मनः । स्तवराज इति ख्यातो जगत्यमरपूजितः ॥ 22 ॥ ब्रह्मलोकादयं स्वर्गे स्तवराजोऽवतारितः । यतस्तंडिः पुरा प्राप तेन तंडिकृतोऽभवत् ॥ 23 ॥ स्वर्गाच्चैवात्र भूर्लोकं तंडिना ह्यवतारितः । सर्वमंगलमांगल्यं सर्वपापप्रणाशनम् ॥ 24 ॥ निगदिष्ये महाबाहो स्तवानामुत्तमं स्तवम् । ब्रह्मणामपि यद्ब्रह्म पराणामपि यत्परम् ॥ 25 ॥ तेजसामपि यत्तेजस्तपसामपि यत्तपः । शांतानामपि यः शांतो द्युतीनामपि या द्युतिः ॥ 26 ॥ दांतानामपि यो दांतो धीमतामपि या च धीः । देवानामपि यो देव ऋषीणामपि यस्त्वृषिः ॥ 27 ॥ यज्ञानामपि यो यज्ञः शिवानामपि यः शिवः । रुद्राणामपि यो रुद्रः प्रभा प्रभवतामपि ॥ 28 ॥ योगिनामपि यो योगी कारणानां च कारणम् । यतो लोकाः संभवंति न भवंति यतः पुनः ॥ 29 ॥ सर्वभूतात्मभूतस्य हरस्यामिततेजसः । अष्टोत्तरसहस्रं तु नाम्नां शर्वस्य मे शृणु । यच्छ्रुत्वा मनुजव्याघ्र सर्वान्कामानवाप्स्यसि ॥ 30 ॥ ध्यानम् – शांतं पद्मासनस्थं शशिधरमुकुटं पंचवक्त्रं त्रिनेत्रं शूलं वज्रं च खड्गं परशुमभयदं दक्षभागे वहंतम् । नागं पाशं च घंटां प्रलयहुतवहं सांकुशं वामभागे नानालंकारयुक्तं स्फटिकमणिनिभं पार्वतीशं नमामि ॥ स्तोत्रम् – ओं स्थिरः स्थाणुः प्रभुर्भीमः प्रवरो वरदो वरः । सर्वात्मा सर्वविख्यातः सर्वः सर्वकरो भवः ॥ 1 ॥ जटी चर्मी शिखंडी च सर्वांगः सर्वभावनः । हरश्च हरिणाक्षश्च सर्वभूतहरः प्रभुः ॥ 2 ॥ प्रवृत्तिश्च निवृत्तिश्च नियतः शाश्वतो ध्रुवः । श्मशानवासी भगवान् खचरो गोचरोऽर्दनः ॥ 3 ॥ अभिवाद्यो महाकर्मा तपस्वी भूतभावनः । उन्मत्तवेषप्रच्छन्नः सर्वलोकप्रजापतिः ॥ 4 ॥ महारूपो महाकायो वृषरूपो महायशाः । महात्मा सर्वभूतात्मा विश्वरूपो महाहनुः ॥ 5 ॥ लोकपालोऽंतर्हितात्मा प्रसादो हयगर्दभिः । पवित्रं च महांश्चैव नियमो नियमाश्रितः ॥ 6 ॥ सर्वकर्मा स्वयंभूत आदिरादिकरो निधिः । सहस्राक्षो विशालाक्षः सोमो नक्षत्रसाधकः ॥ 7 ॥ चंद्रः सूर्यः शनिः केतुर्ग्रहो ग्रहपतिर्वरः । अत्रिरत्र्या नमस्कर्ता मृगबाणार्पणोऽनघः ॥ 8 ॥ महातपा घोरतपा अदीनो दीनसाधकः । संवत्सरकरो मंत्रः प्रमाणं परमं तपः ॥ 9 ॥ योगी योज्यो महाबीजो महारेता महाबलः । सुवर्णरेताः सर्वज्ञः सुबीजो बीजवाहनः ॥ 10 ॥ दशबाहुस्त्वनिमिषो नीलकंठ उमापतिः । विश्वरूपः स्वयं श्रेष्ठो बलवीरो बलो गणः ॥ 11 ॥ गणकर्ता गणपतिर्दिग्वासाः काम एव च । मंत्रवित्परमो मंत्रः सर्वभावकरो हरः ॥ 12 ॥ कमंडलुधरो धन्वी बाणहस्तः कपालवान् । अशनी शतघ्नी खड्गी पट्टिशी चायुधी महान् ॥ 13 ॥ स्रुवहस्तः सुरूपश्च तेजस्तेजस्करो निधिः । उष्णीषी च सुवक्त्रश्च उदग्रो विनतस्तथा ॥ 14 ॥ दीर्घश्च हरिकेशश्च सुतीर्थः कृष्ण एव च । सृगालरूपः सिद्धार्थो मुंडः सर्वशुभंकरः ॥ 15 ॥ अजश्च बहुरूपश्च गंधधारी कपर्द्यपि । ऊर्ध्वरेता ऊर्ध्वलिंग ऊर्ध्वशायी नभःस्थलः ॥ 16 ॥ त्रिजटी चीरवासाश्च रुद्रः सेनापतिर्विभुः । अहश्चरो नक्तंचरस्तिग्ममन्युः सुवर्चसः ॥ 17 ॥ गजहा दैत्यहा कालो लोकधाता गुणाकरः । सिंहशार्दूलरूपश्च आर्द्रचर्मांबरावृतः ॥ 18 ॥ कालयोगी महानादः सर्वकामश्चतुष्पथः । निशाचरः प्रेतचारी भूतचारी महेश्वरः ॥ 19 ॥ बहुभूतो बहुधरः स्वर्भानुरमितो गतिः । नृत्यप्रियो नित्यनर्तो नर्तकः सर्वलालसः ॥ 20 ॥ घोरो महातपाः पाशो नित्यो गिरिरुहो नभः । सहस्रहस्तो विजयो व्यवसायो ह्यतंद्रितः ॥ 21 ॥ अधर्षणो धर्षणात्मा यज्ञहा कामनाशकः । दक्षयागापहारी च सुसहो मध्यमस्तथा ॥ 22 ॥ तेजोपहारी बलहा मुदितोऽर्थोऽजितोऽवरः । गंभीरघोषो गंभीरो गंभीरबलवाहनः ॥ 23 ॥ न्यग्रोधरूपो न्यग्रोधो वृक्षकर्णस्थितिर्विभुः । सुतीक्ष्णदशनश्चैव महाकायो महाननः ॥ 24 ॥ विष्वक्सेनो हरिर्यज्ञः संयुगापीडवाहनः । तीक्ष्णतापश्च हर्यश्वः सहायः कर्मकालवित् ॥ 25 ॥ विष्णुप्रसादितो यज्ञः समुद्रो बडबामुखः । हुताशनसहायश्च प्रशांतात्मा हुताशनः ॥ 26 ॥ उग्रतेजा महातेजा जन्यो विजयकालवित् । ज्योतिषामयनं सिद्धिः सर्वविग्रह एव च ॥ 27 ॥ शिखी मुंडी जटी ज्वाली मूर्तिजो मूर्धगो बली । वेणवी पणवी ताली खली कालकटंकटः ॥ 28 ॥ नक्षत्रविग्रहमतिर्गुणबुद्धिर्लयोऽगमः । प्रजापतिर्विश्वबाहुर्विभागः सर्वगोऽमुखः ॥ 29 ॥ विमोचनः सुसरणो हिरण्यकवचोद्भवः । मेढ्रजो बलचारी च महीचारी स्रुतस्तथा ॥ 30 ॥ सर्वतूर्यनिनादी च सर्वातोद्यपरिग्रहः । व्यालरूपो गुहावासी गुहो माली तरंगवित् ॥ 31 ॥ त्रिदशस्त्रिकालधृक्कर्मसर्वबंधविमोचनः । बंधनस्त्वसुरेंद्राणां युधिशत्रुविनाशनः ॥ 32 ॥ सांख्यप्रसादो दुर्वासाः सर्वसाधुनिषेवितः । प्रस्कंदनो विभागज्ञो अतुल्यो यज्ञभागवित् ॥ 33 ॥ सर्ववासः सर्वचारी दुर्वासा वासवोऽमरः । हैमो हेमकरोऽयज्ञः सर्वधारी धरोत्तमः ॥ 34 ॥ लोहिताक्षो महाक्षश्च विजयाक्षो विशारदः । संग्रहो निग्रहः कर्ता सर्पचीरनिवासनः ॥ 35 ॥ मुख्योऽमुख्यश्च देहश्च काहलिः सर्वकामदः । सर्वकालप्रसादश्च सुबलो बलरूपधृत् ॥ 36 ॥ सर्वकामवरश्चैव सर्वदः सर्वतोमुखः । आकाशनिर्विरूपश्च निपाती ह्यवशः खगः ॥ 37 ॥ रौद्ररूपोऽंशुरादित्यो बहुरश्मिः सुवर्चसी । वसुवेगो महावेगो मनोवेगो निशाचरः ॥ 38 ॥ सर्ववासी श्रियावासी उपदेशकरोऽकरः । मुनिरात्मनिरालोकः संभग्नश्च सहस्रदः ॥ 39 ॥ पक्षी च पक्षरूपश्च अतिदीप्तो विशां पतिः । उन्मादो मदनः कामो ह्यश्वत्थोऽर्थकरो यशः ॥ 40 ॥ वामदेवश्च वामश्च प्राग्दक्षिणश्च वामनः । सिद्धयोगी महर्षिश्च सिद्धार्थः सिद्धसाधकः ॥ 41 ॥ भिक्षुश्च भिक्षुरूपश्च विपणो मृदुरव्ययः । महासेनो विशाखश्च षष्टिभागो गवां पतिः ॥ 42 ॥ वज्रहस्तश्च विष्कंभी चमूस्तंभन एव च । वृत्तावृत्तकरस्तालो मधुर्मधुकलोचनः ॥ 43 ॥ वाचस्पत्यो वाजसनो नित्यमाश्रमपूजितः । ब्रह्मचारी लोकचारी सर्वचारी विचारवित् ॥ 44 ॥ ईशान ईश्वरः कालो निशाचारी पिनाकभृत् । निमित्तस्थो निमित्तं च नंदिर्नंदिकरो हरिः ॥ 45 ॥ नंदीश्वरश्च नंदी च नंदनो नंदिवर्धनः । भगहारी निहंता च कालो ब्रह्मा पितामहः ॥ 46 ॥ चतुर्मुखो महालिंगश्चारुलिंगस्तथैव च । लिंगाध्यक्षः सुराध्यक्षो योगाध्यक्षो युगावहः ॥ 47 ॥ बीजाध्यक्षो बीजकर्ता अध्यात्मानुगतो बलः । इतिहासः सकल्पश्च गौतमोऽथ निशाकरः ॥ 48 ॥ दंभो ह्यदंभो वैदंभो वश्यो वशकरः कलिः । लोककर्ता पशुपतिर्महाकर्ता ह्यनौषधः ॥ 49 ॥ अक्षरं परमं ब्रह्म बलवच्छक्र एव च । नीतिर्ह्यनीतिः शुद्धात्मा शुद्धो मान्यो गतागतः ॥ 50 ॥ बहुप्रसादः सुस्वप्नो दर्पणोऽथ त्वमित्रजित् । वेदकारो मंत्रकारो विद्वान् समरमर्दनः ॥ 51 ॥ महामेघनिवासी च महाघोरो वशीकरः । अग्निज्वालो महाज्वालो अतिधूम्रो हुतो हविः ॥ 52 ॥ वृषणः शंकरो नित्यवर्चस्वी धूमकेतनः । नीलस्तथांगलुब्धश्च शोभनो निरवग्रहः ॥ 53 ॥ स्वस्तिदः स्वस्तिभावश्च भागी भागकरो लघुः । उत्संगश्च महांगश्च महागर्भपरायणः ॥ 54 ॥ कृष्णवर्णः सुवर्णश्च इंद्रियं सर्वदेहिनाम् । महापादो महाहस्तो महाकायो महायशाः ॥ 55 ॥ महामूर्धा महामात्रो महानेत्रो निशालयः । महांतको महाकर्णो महोष्ठश्च महाहनुः ॥ 56 ॥ महानासो महाकंबुर्महाग्रीवः श्मशानभाक् । महावक्षा महोरस्को ह्यंतरात्मा मृगालयः ॥ 57 ॥ लंबनो लंबितोष्ठश्च महामायः पयोनिधिः । महादंतो महादंष्ट्रो महाजिह्वो महामुखः ॥ 58 ॥ महानखो महारोमा महाकेशो महाजटः । प्रसन्नश्च प्रसादश्च प्रत्ययो गिरिसाधनः ॥ 59 ॥ स्नेहनोऽस्नेहनश्चैव अजितश्च महामुनिः । वृक्षाकारो वृक्षकेतुरनलो वायुवाहनः ॥ 60 ॥ गंडली मेरुधामा च देवाधिपतिरेव च । अथर्वशीर्षः सामास्य ऋक्सहस्रामितेक्षणः ॥ 61 ॥ यजुः पादभुजो गुह्यः प्रकाशो जंगमस्तथा । अमोघार्थः प्रसादश्च अभिगम्यः सुदर्शनः ॥ 62 ॥ उपकारः प्रियः सर्वः कनकः कांचनच्छविः । नाभिर्नंदिकरो भावः पुष्करस्थपतिः स्थिरः ॥ 63 ॥ द्वादशस्त्रासनश्चाद्यो यज्ञो यज्ञसमाहितः । नक्तं कलिश्च कालश्च मकरः कालपूजितः ॥ 64 ॥ सगणो गणकारश्च भूतवाहनसारथिः । भस्मशयो भस्मगोप्ता भस्मभूतस्तरुर्गणः ॥ 65 ॥ लोकपालस्तथाऽलोको महात्मा सर्वपूजितः । शुक्लस्त्रिशुक्लः संपन्नः शुचिर्भूतनिषेवितः ॥ 66 ॥ आश्रमस्थः क्रियावस्थो विश्वकर्ममतिर्वरः । विशालशाखस्ताम्रोष्ठो ह्यंबुजालः सुनिश्चलः ॥ 67 ॥ कपिलः कपिशः शुक्ल आयुश्चैव परोऽपरः । गंधर्वो ह्यदितिस्तार्क्ष्यः सुविज्ञेयः सुशारदः ॥ 68 ॥ परश्वधायुधो देवो ह्यनुकारी सुबांधवः । तुंबवीणो महाक्रोध ऊर्ध्वरेता जलेशयः ॥ 69 ॥ उग्रो वंशकरो वंशो वंशनादो ह्यनिंदितः । सर्वांगरूपो मायावी सुहृदो ह्यनिलोऽनलः ॥ 70 ॥ बंधनो बंधकर्ता च सुबंधनविमोचनः । स यज्ञारिः स कामारिर्महादंष्ट्रो महायुधः ॥ 71 ॥ बहुधा निंदितः शर्वः शंकरः शंकरोऽधनः । अमरेशो महादेवो विश्वदेवः सुरारिहा ॥ 72 ॥ अहिर्बुध्न्योऽनिलाभश्च चेकितानो हविस्तथा । अजैकपाच्च कापाली त्रिशंकुरजितः शिवः ॥ 73 ॥ धन्वंतरिर्धूमकेतुः स्कंदो वैश्रवणस्तथा । धाता शक्रश्च विष्णुश्च मित्रस्त्वष्टा ध्रुवो धरः ॥ 74 ॥ प्रभावः सर्वगो वायुरर्यमा सविता रविः । उषंगुश्च विधाता च मांधाता भूतभावनः ॥ 75 ॥ विभुर्वर्णविभावी च सर्वकामगुणावहः । पद्मनाभो महागर्भश्चंद्रवक्त्रोऽनिलोऽनलः ॥ 76 ॥ बलवांश्चोपशांतश्च पुराणः पुण्यचंचुरी । कुरुकर्ता कुरुवासी कुरुभूतो गुणौषधः ॥ 77 ॥ सर्वाशयो दर्भचारी सर्वेषां प्राणिनां पतिः । देवदेवः सुखासक्तः सदसत्सर्वरत्नवित् ॥ 78 ॥ कैलासगिरिवासी च हिमवद्गिरिसंश्रयः । कूलहारी कूलकर्ता बहुविद्यो बहुप्रदः ॥ 79 ॥ वणिजो वर्धकी वृक्षो वकुलश्चंदनश्छदः । सारग्रीवो महाजत्रुरलोलश्च महौषधः ॥ 80 ॥ सिद्धार्थकारी सिद्धार्थश्छंदोव्याकरणोत्तरः । सिंहनादः सिंहदंष्ट्रः सिंहगः सिंहवाहनः ॥ 81 ॥ प्रभावात्मा जगत्कालस्थालो लोकहितस्तरुः । सारंगो नवचक्रांगः केतुमाली सभावनः ॥ 82 ॥ भूतालयो भूतपतिरहोरात्रमनिंदितः ॥ 83 ॥ वाहिता सर्वभूतानां निलयश्च विभुर्भवः । अमोघः संयतो ह्यश्वो भोजनः प्राणधारणः ॥ 84 ॥ धृतिमान् मतिमान् दक्षः सत्कृतश्च युगाधिपः । गोपालिर्गोपतिर्ग्रामो गोचर्मवसनो हरिः ॥ 85 ॥ हिरण्यबाहुश्च तथा गुहापालः प्रवेशिनाम् । प्रकृष्टारिर्महाहर्षो जितकामो जितेंद्रियः ॥ 86 ॥ गांधारश्च सुवासश्च तपःसक्तो रतिर्नरः । महागीतो महानृत्यो ह्यप्सरोगणसेवितः ॥ 87 ॥ महाकेतुर्महाधातुर्नैकसानुचरश्चलः । आवेदनीय आदेशः सर्वगंधसुखावहः ॥ 88 ॥ तोरणस्तारणो वातः परिधी पतिखेचरः । संयोगो वर्धनो वृद्धो अतिवृद्धो गुणाधिकः ॥ 89 ॥ नित्य आत्मसहायश्च देवासुरपतिः पतिः । युक्तश्च युक्तबाहुश्च देवो दिविसुपर्वणः ॥ 90 ॥ आषाढश्च सुषाढश्च ध्रुवोऽथ हरिणो हरः । वपुरावर्तमानेभ्यो वसुश्रेष्ठो महापथः ॥ 91 ॥ शिरोहारी विमर्शश्च सर्वलक्षणलक्षितः । अक्षश्च रथयोगी च सर्वयोगी महाबलः ॥ 92 ॥ समाम्नायोऽसमाम्नायस्तीर्थदेवो महारथः । निर्जीवो जीवनो मंत्रः शुभाक्षो बहुकर्कशः ॥ 93 ॥ रत्नप्रभूतो रक्तांगो महार्णवनिपानवित् । मूलं विशालो ह्यमृतो व्यक्ताव्यक्तस्तपोनिधिः ॥ 94 ॥ आरोहणोऽधिरोहश्च शीलधारी महायशाः । सेनाकल्पो महाकल्पो योगो युगकरो हरिः ॥ 95 ॥ युगरूपो महारूपो महानागहनो वधः । न्यायनिर्वपणः पादः पंडितो ह्यचलोपमः ॥ 96 ॥ बहुमालो महामालः शशी हरसुलोचनः । विस्तारो लवणः कूपस्त्रियुगः सफलोदयः ॥ 97 ॥ त्रिलोचनो विषण्णांगो मणिविद्धो जटाधरः । बिंदुर्विसर्गः सुमुखः शरः सर्वायुधः सहः ॥ 98 ॥ निवेदनः सुखाजातः सुगंधारो महाधनुः । गंधपाली च भगवानुत्थानः सर्वकर्मणाम् ॥ 99 ॥ मंथानो बहुलो वायुः सकलः सर्वलोचनः । तलस्तालः करस्थाली ऊर्ध्वसंहननो महान् ॥ 100 ॥ छत्रं सुच्छत्रो विख्यातो लोकः सर्वाश्रयः क्रमः । मुंडो विरूपो विकृतो दंडी कुंडी विकुर्वणः ॥ 101 ॥ हर्यक्षः ककुभो वज्री शतजिह्वः सहस्रपात् । सहस्रमूर्धा देवेंद्रः सर्वदेवमयो गुरुः ॥ 102 ॥ सहस्रबाहुः सर्वांगः शरण्यः सर्वलोककृत् । पवित्रं त्रिककुन्मंत्रः कनिष्ठः कृष्णपिंगलः ॥ 103 ॥ ब्रह्मदंडविनिर्माता शतघ्नीपाशशक्तिमान् । पद्मगर्भो महागर्भो ब्रह्मगर्भो जलोद्भवः ॥ 104 ॥ गभस्तिर्ब्रह्मकृद्ब्रह्मी ब्रह्मविद्ब्राह्मणो गतिः । अनंतरूपो नैकात्मा तिग्मतेजाः स्वयंभुवः ॥ 105 ॥ ऊर्ध्वगात्मा पशुपतिर्वातरंहा मनोजवः । चंदनी पद्मनालाग्रः सुरभ्युत्तरणो नरः ॥ 106 ॥ कर्णिकारमहास्रग्वी नीलमौलिः पिनाकधृत् । उमापतिरुमाकांतो जाह्नवीधृदुमाधवः ॥ 107 ॥ वरो वराहो वरदो वरेण्यः सुमहास्वनः । महाप्रसादो दमनः शत्रुहा श्वेतपिंगलः ॥ 108 ॥ पीतात्मा परमात्मा च प्रयतात्मा प्रधानधृत् । सर्वपार्श्वमुखस्त्र्यक्षो धर्मसाधारणो वरः ॥ 109 ॥ चराचरात्मा सूक्ष्मात्मा अमृतो गोवृषेश्वरः । साध्यर्षिर्वसुरादित्यो विवस्वान्सवितामृतः ॥ 110 ॥ व्यासः सर्गः सुसंक्षेपो विस्तरः पर्ययो नरः । ऋतुः संवत्सरो मासः पक्षः संख्यासमापनः ॥ 111 ॥ कला काष्ठा लवा मात्रा मुहूर्ताहः क्षपाः क्षणाः । विश्वक्षेत्रं प्रजाबीजं लिंगमाद्यस्तु निर्गमः ॥ 112 ॥ सदसद्व्यक्तमव्यक्तं पिता माता पितामहः । स्वर्गद्वारं प्रजाद्वारं मोक्षद्वारं त्रिविष्टपम् ॥ 113 ॥ निर्वाणं ह्लादनश्चैव ब्रह्मलोकः परा गतिः । देवासुरविनिर्माता देवासुरपरायणः ॥ 114 ॥ देवासुरगुरुर्देवो देवासुरनमस्कृतः । देवासुरमहामात्रो देवासुरगणाश्रयः ॥ 115 ॥ देवासुरगणाध्यक्षो देवासुरगणाग्रणीः । देवातिदेवो देवर्षिर्देवासुरवरप्रदः ॥ 116 ॥ देवासुरेश्वरो विश्वो देवासुरमहेश्वरः । सर्वदेवमयोऽचिंत्यो देवतात्माऽऽत्मसंभवः ॥ 117 ॥ उद्भित्त्रिविक्रमो वैद्यो विरजो नीरजोऽमरः । ईड्यो हस्तीश्वरो व्याघ्रो देवसिंहो नरर्षभः ॥ 118 ॥ विबुधोऽग्रवरः सूक्ष्मः सर्वदेवस्तपोमयः । सुयुक्तः शोभनो वज्री प्रासानां प्रभवोऽव्ययः ॥ 119 ॥ गुहः कांतो निजः सर्गः पवित्रं सर्वपावनः । शृंगी शृंगप्रियो बभ्रू राजराजो निरामयः ॥ 120 ॥ अभिरामः सुरगणो विरामः सर्वसाधनः । ललाटाक्षो विश्वदेवो हरिणो ब्रह्मवर्चसः ॥ 121 ॥ स्थावराणां पतिश्चैव नियमेंद्रियवर्धनः । सिद्धार्थः सिद्धभूतार्थोऽचिंत्यः सत्यव्रतः शुचिः ॥ 122 ॥ व्रताधिपः परं ब्रह्म भक्तानां परमा गतिः । विमुक्तो मुक्ततेजाश्च श्रीमान् श्रीवर्धनो जगत् ॥ 123 ॥ उत्तरपीठिका (फलशृति) । यथा प्रधानं भगवानिति भक्त्या स्तुतो मया । यं न ब्रह्मादयो देवा विदुस्तत्त्वेन नर्षयः ॥ 1 ॥ स्तोतव्यमर्च्यं वंद्यं च कः स्तोष्यति जगत्पतिम् । भक्त्या त्वेवं पुरस्कृत्य मया यज्ञपतिर्विभुः ॥ 2 ॥ ततोऽभ्यनुज्ञां संप्राप्य स्तुतो मतिमतां वरः । शिवमेभिः स्तुवन् देवं नामभिः पुष्टिवर्धनैः ॥ 3 ॥ नित्ययुक्तः शुचिर्भक्तः प्राप्नोत्यात्मानमात्मना । एतद्धि परमं ब्रह्म परं ब्रह्माधिगच्छति ॥ 4 ॥ ऋषयश्चैव देवाश्च स्तुवंत्येतेन तत्परम् । स्तूयमानो महादेवस्तुष्यते नियतात्मभिः ॥ 5 ॥ भक्तानुकंपी भगवानात्मसंस्थाकरो विभुः । तथैव च मनुष्येषु ये मनुष्याः प्रधानतः ॥ 6 ॥ आस्तिकाः श्रद्दधानाश्च बहुभिर्जन्मभिः स्तवैः । भक्त्या ह्यनन्यमीशानं परं देवं सनातनम् ॥ 7 ॥ कर्मणा मनसा वाचा भावेनामिततेजसः । शयाना जाग्रमाणाश्च व्रजन्नुपविशंस्तथा ॥ 8 ॥ उन्मिषन्निमिषंश्चैव चिंतयंतः पुनः पुनः । शृण्वंतः श्रावयंतश्च कथयंतश्च ते भवम् ॥ 9 ॥ स्तुवंतः स्तूयमानाश्च तुष्यंति च रमंति च । जन्मकोटिसहस्रेषु नानासंसारयोनिषु ॥ 10 ॥ जंतोर्विगतपापस्य भवे भक्तिः प्रजायते । उत्पन्ना च भवे भक्तिरनन्या सर्वभावतः ॥ 11 ॥ भाविनः कारणे चास्य सर्वयुक्तस्य सर्वथा । एतद्देवेषु दुष्प्रापं मनुष्येषु न लभ्यते ॥ 12 ॥ निर्विघ्ना निश्चला रुद्रे भक्तिरव्यभिचारिणी । तस्यैव च प्रसादेन भक्तिरुत्पद्यते नृणाम् ॥ 13 ॥ येन यांति परां सिद्धिं तद्भावगतचेतसः । ये सर्वभावानुगताः प्रपद्यंते महेश्वरम् ॥ 14 ॥ प्रपन्नवत्सलो देवः संसारात्तान्समुद्धरेत् । एवमन्ये विकुर्वंति देवाः संसारमोचनम् ॥ 15 ॥ मनुष्याणामृते देवं नान्या शक्तिस्तपोबलम् । इति तेनेंद्रकल्पेन भगवान् सदसत्पतिः ॥ 16 ॥ कृत्तिवासाः स्तुतः कृष्ण तंडिना शुभबुद्धिना । स्तवमेतं भगवतो ब्रह्मा स्वयमधारयत् ॥ 17 ॥ गीयते च स बुद्ध्येत ब्रह्मा शंकरसन्निधौ । इदं पुण्यं पवित्रं च सर्वदा पापनाशनम् ॥ 18 ॥ योगदं मोक्षदं चैव स्वर्गदं तोषदं तथा । एवमेतत्पठंते य एकभक्त्या तु शंकरम् ॥ 19 ॥ या गतिः सांख्ययोगानां व्रजंत्येतां गतिं तदा । स्तवमेतं प्रयत्नेन सदा रुद्रस्य सन्निधौ ॥ 20 ॥ अब्दमेकं चरेद्भक्तः प्राप्नुयादीप्सितं फलम् । एतद्रहस्यं परमं ब्रह्मणो हृदि संस्थितम् ॥ 21 ॥ ब्रह्मा प्रोवाच शक्राय शक्रः प्रोवाच मृत्यवे । मृत्युः प्रोवाच रुद्रेभ्यो रुद्रेभ्यस्तंडिमागमत् ॥ 22 ॥ महता तपसा प्राप्तस्तंडिना ब्रह्मसद्मनि । तंडिः प्रोवाच शुक्राय गौतमाय च भार्गवः ॥ 23 ॥ वैवस्वताय मनवे गौतमः प्राह माधव । नारायणाय साध्याय समाधिष्ठाय धीमते ॥ 24 ॥ यमाय प्राह भगवान् साध्यो नारायणोऽच्युतः । नाचिकेताय भगवानाह वैवस्वतो यमः ॥ 25 ॥ मार्कंडेयाय वार्ष्णेय नाचिकेतोऽभ्यभाषत । मार्कंडेयान्मया प्राप्तो नियमेन जनार्दन ॥ 26 ॥ तवाप्यहममित्रघ्न स्तवं दद्यां ह्यविश्रुतम् । स्वर्ग्यमारोग्यमायुष्यं धन्यं वेदेन सम्मितम् ॥ 27 ॥ नास्य विघ्नं विकुर्वंति दानवा यक्षराक्षसाः । पिशाचा यातुधाना वा गुह्यका भुजगा अपि ॥ 28 ॥ यः पठेत शुचिः पार्थ ब्रह्मचारी जितेंद्रियः । अभग्नयोगो वर्षं तु सोऽश्वमेधफलं लभेत् ॥ 29 ॥ इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि महादेवसहस्रनाम स्तोत्रं नाम सप्तदशोऽध्यायः ॥