याज्ञवल्क्य उवाच कृपां कुरु जगन्मातर्‌-मामेवं हततेजसम्‌ । गुरुशापात् स्मृतिभ्रष्टं विद्याहीनं च दुःखितम्‌ ॥ 1 ॥ ज्ञानं देहि स्मृतिं विद्यां शक्तिं शिष्य प्रबोधिनीम्‌ । ग्रन्थकर्तृत्व शक्तिं च सुशिष्यं सुप्रतिष्ठितम्‌ ॥ 2 ॥ प्रतिभां सत्सभायां च विचारक्षमतां शुभाम्‌ । लुप्तं सर्वं दैव योगा-न्नवीभूतं पुनः कुरु ॥ 3 ॥ यथाङ्कुरं भस्मनि च करोति देवता पुनः । ब्रह्मस्वरूपा परमा ज्योतीरूपा सनातनी ॥ 4 ॥ सर्वविद्याधिदेवी या तस्यै वाण्यै नमो नमः । विसर्ग बिन्दुमात्रासु यदधिष्ठानमेवच ॥ 5 ॥ तदधिष्ठात्री या देवी तस्यै वाण्यै नमो नमः । व्याख्यास्वरूपा सा देवी व्याख्याधिष्ठातृरूपिणी ॥ 6 ॥ यया विना प्रसङ्ख्यावान् सङ्ख्यां कर्तुं न शक्यते । कालसङ्ख्या स्वरूपा या तस्यै देव्यै नमो नमः ॥ 7 ॥ भ्रम सिद्धान्तरूपा या तस्यै देव्यै नमो नमः । स्मृतिशक्ति ज्ञानशक्ति बुद्धिशक्ति स्वरूपिणी ॥ 8 ॥ प्रतिभाकल्पनाशक्तिर्‌-या च तस्यै नमोनमः । सनत्कुमारो ब्रह्माणं ज्ञानं पप्रच्छ यत्र वै ॥ 9 ॥ बभूव मूकवत्सोस्पि सिद्धान्तं कर्तु मक्षमः । तदाष्जगाम भगवा-नात्मा श्रीकृष्ण ईश्वरः ॥ 10 ॥ उवाच स च तां स्तौहि वाणी मिष्टां प्रजापते । स च तुष्टाव तां ब्रह्मा चाज्ञया परमात्मनः ॥ 11 ॥ चकार तत्प्रसादेन तदा सिद्धान्त मुत्तमम्‌ । यदाप्यनन्तं पप्रच्छ ज्ञानमेकं वसुन्धरा ॥ 12 ॥ बभूव मूकवत्सोस्पि सिद्धान्तं कर्तु मक्षमः । तदा तां च स तुष्टाव सन्त्रस्तः कश्यपाज्ञया ॥ 13 ॥ तत श्चकार सिद्धान्तं निर्मलं भ्रम भञ्जनम्‌ । व्यासः पुराणसूत्रं च पप्रच्छ वाल्मीकिं यदा ॥ 14 ॥ मौनीभूत श्च सस्मार तामेव जगदम्बिकाम्‌ । तदा चकार सिद्धान्तं तद्वरेण मुनीश्वरः ॥ 15 ॥ सम्प्राप्य निर्मलं ज्ञानं भ्रमान्ध्य ध्वंसदीपकम्‌ । पुराणसूत्रं श्रुत्वा च व्यासः कृष्णकलोद्भवः ॥ 16 ॥ तां शिवां वेद दध्यौ च शतवर्षं च पुष्करे । तदा त्वत्तो वरं प्राप्य सत्कवीन्द्रो बभूव ह ॥ 17 ॥ तदा वेदविभागं च पुराणं च चकार सः । यदा महेन्द्रः पप्रच्छ तत्त्वज्ञानं सदाशिवम्‌ ॥ 18 ॥ क्षणं तामेव सञ्चिन्त्य तस्मै ज्ञानं ददौ विभुः । पप्रच्छ शब्दशास्त्रं च महेन्द्र श्च बृहस्पतिम्‌ ॥ 19 ॥ दिव्य वर्ष सहस्रं च स त्वां दध्यौ च पुष्करे । तदा त्वत्तो वरं प्राप्य दिव्यवर्षसहस्रकम्‌ ॥ 20 ॥ उवाच शब्द शास्त्रं च तदर्थं च सुरेश्वरम्‌ । अध्यापिताश्च ये शिष्या यैरधीतं मुनीश्वरैः ॥ 21 ॥ ते च तां परिसञ्चित्य प्रवर्तन्ते सुरेश्वरीम्‌ । त्वं संस्तुता पूजिता च मुनीन्द्रै र्मनु मानवैः ॥ 22 ॥ दैत्येन्द्रै श्च सुरैश्चापि ब्रह्म विष्णुशिवादिभिः । जडीभूत स्सहस्रास्यः पञ्चवक्त्र श्चतुर्मुखः ॥ 23 ॥ यां स्तोतुं कि महं स्तौमि तामेकास्येन मानवः । इत्युक्त्वा याज्ञवल्क्य श्च भक्तिनम्रात्म कन्धरः ॥ 24 ॥ प्रणनाम निराहारो रुरोद च मुहुर्मुहुः । ज्योतीरूपा महामाया तेन दृष्टा7प्युवाच तम्‌ ॥ 25 ॥ सुकवीन्द्रो भवेत्युक्त्वा वैकुण्ठं च जगाम ह । याज्ञवल्क्य कृतं वाणी स्तोत्रमेतत्तु यः पठेत्‌ ॥ 26 ॥ स कवीन्द्रो महावाग्मी बृहस्पतिसमो भवेत्‌ । महा मूर्खश्च दुर्बुद्धिर्‌-वर्षमेकं यदा पठेत्‌ । स पण्डितश्च मेधावी सुकवीन्द्रो भवेद्ध्रुवम्‌ ॥ 27 ॥ इति श्री देवी भागवते महापुराणे नवमस्कन्धे सरस्वतीस्तवं नाम पञ्चमोध्यायः । सरस्वती कटाक्ष सिद्धिरस्तु । इदं मयाकृतं पारायणं श्रीसद्गुरु चरणारविन्दार्पणमस्तु ।