(श्रीदेवीभागवतं, द्वादश स्कंधं, दशमोऽध्यायः, , मणिद्वीप वर्णन - 1) व्यास उवाच – ब्रह्मलोकादूर्ध्वभागे सर्वलोकोऽस्ति यः श्रुतः । मणिद्वीपः स एवास्ति यत्र देवी विराजते ॥ 1 ॥ सर्वस्मादधिको यस्मात्सर्वलोकस्ततः स्मृतः । पुरा परांबयैवायं कल्पितो मनसेच्छया ॥ 2 ॥ सर्वादौ निजवासार्थं प्रकृत्या मूलभूतया । कैलासादधिको लोको वैकुंठादपि चोत्तमः ॥ 3 ॥ गोलोकादपि सर्वस्मात्सर्वलोकोऽधिकः स्मृतः । नैतत्समं त्रिलोक्यां तु सुंदरं विद्यते क्वचित् ॥ 4 ॥ छत्रीभूतं त्रिजगतो भवसंतापनाशकम् । छायाभूतं तदेवास्ति ब्रह्मांडानां तु सत्तम ॥ 5 ॥ बहुयोजनविस्तीर्णो गंभीरस्तावदेव हि । मणिद्वीपस्य परितो वर्तते तु सुधोदधिः ॥ 6 ॥ मरुत्संघट्टनोत्कीर्णतरंग शतसंकुलः । रत्नाच्छवालुकायुक्तो झषशंखसमाकुलः ॥ 7 ॥ वीचिसंघर्षसंजातलहरीकणशीतलः । नानाध्वजसमायुक्ता नानापोतगतागतैः ॥ 8 ॥ विराजमानः परितस्तीररत्नद्रुमो महान् । तदुत्तरमयोधातुनिर्मितो गगने ततः ॥ 9 ॥ सप्तयोजनविस्तीर्णः प्राकारो वर्तते महान् । नानाशस्त्रप्रहरणा नानायुद्धविशारदाः ॥ 10 ॥ रक्षका निवसंत्यत्र मोदमानाः समंततः । चतुर्द्वारसमायुक्तो द्वारपालशतान्वितः ॥ 11 ॥ नानागणैः परिवृतो देवीभक्तियुतैर्नृप । दर्शनार्थं समायांति ये देवा जगदीशितुः ॥ 12 ॥ तेषां गणा वसंत्यत्र वाहनानि च तत्र हि । विमानशतसंघर्षघंटास्वनसमाकुलः ॥ 13 ॥ हयहेषाखुराघातबधिरीकृतदिंमुखः । गणैः किलकिलारावैर्वेत्रहस्तैश्च ताडिताः ॥ 14 ॥ सेवका देवसंगानां भ्राजंते तत्र भूमिप । तस्मिंकोलाहले राजन्नशब्दः केनचित्क्वचित् ॥ 15 ॥ कस्यचिच्छ्रूयतेऽत्यंतं नानाध्वनिसमाकुले । पदे पदे मिष्टवारिपरिपूर्णसरान्सि च ॥ 16 ॥ वाटिका विविधा राजन् रत्नद्रुमविराजिताः । तदुत्तरं महासारधातुनिर्मितमंडलः ॥ 17 ॥ सालोऽपरो महानस्ति गगनस्पर्शि यच्छिरः । तेजसा स्याच्छतगुणः पूर्वसालादयं परः ॥ 18 ॥ गोपुरद्वारसहितो बहुवृक्षसमन्वितः । या वृक्षजातयः संति सर्वास्तास्तत्र संति च ॥ 19 ॥ निरंतरं पुष्पयुताः सदा फलसमन्विताः । नवपल्लवसंयुक्ताः परसौरभसंकुलाः ॥ 20 ॥ पनसा बकुला लोध्राः कर्णिकाराश्च शिंशपाः । देवदारुकांचनारा आम्राश्चैव सुमेरवः ॥ 21 ॥ लिकुचा हिंगुलाश्चैला लवंगाः कट्फलास्तथा । पाटला मुचुकुंदाश्च फलिन्यो जघनेफलाः ॥ 22 ॥ तालास्तमालाः सालाश्च कंकोला नागभद्रकाः । पुन्नागाः पीलवः साल्वका वै कर्पूरशाखिनः ॥ 23 ॥ अश्वकर्णा हस्तिकर्णास्तालपर्णाश्च दाडिमाः । गणिका बंधुजीवाश्च जंबीराश्च कुरंडकाः ॥ 24 ॥ चांपेया बंधुजीवाश्च तथा वै कनकद्रुमाः । कालागुरुद्रुमाश्चैव तथा चंदनपादपाः ॥ 25 ॥ खर्जूरा यूथिकास्तालपर्ण्यश्चैव तथेक्षवः । क्षीरवृक्षाश्च खदिराश्चिंचाभल्लातकास्तथा ॥ 26 ॥ रुचकाः कुटजा वृक्षा बिल्ववृक्षास्तथैव च । तुलसीनां वनान्येवं मल्लिकानां तथैव च ॥ 27 ॥ इत्यादितरुजातीनां वनान्युपवनानि च । नानावापीशतैर्युक्तान्येवं संति धराधिप ॥ 28 ॥ कोकिलारावसंयुक्ता गुन्जद्भ्रमरभूषिताः । निर्यासस्राविणः सर्वे स्निग्धच्छायास्तरूत्तमाः ॥ 29 ॥ नानाऋतुभवा वृक्षा नानापक्षिसमाकुलाः । नानारसस्राविणीभिर्नदीभिरतिशोभिताः ॥ 30 ॥ पारावतशुकव्रातसारिकापक्षमारुतैः । हंसपक्षसमुद्भूत वातव्रातैश्चलद्द्रुमम् ॥ 31 ॥ सुगंधग्राहिपवनपूरितं तद्वनोत्तमम् । सहितं हरिणीयूथैर्धावमानैरितस्ततः ॥ 32 ॥ नृत्यद्बर्हिकदंबस्य केकारावैः सुखप्रदैः । नादितं तद्वनं दिव्यं मधुस्रावि समंततः ॥ 33 ॥ कांस्यसालादुत्तरे तु ताम्रसालः प्रकीर्तितः । चतुरस्रसमाकार उन्नत्या सप्तयोजनः ॥ 34 ॥ द्वयोस्तु सालयोर्मध्ये संप्रोक्ता कल्पवाटिका । येषां तरूणां पुष्पाणि कांचनाभानि भूमिप ॥ 35 ॥ पत्राणि कांचनाभानि रत्नबीजफलानि च । दशयोजनगंधो हि प्रसर्पति समंततः ॥ 36 ॥ तद्वनं रक्षितं राजन्वसंतेनर्तुनानिशम् । पुष्पसिंहासनासीनः पुष्पच्छत्रविराजितः ॥ 37 ॥ पुष्पभूषाभूषितश्च पुष्पासवविघूर्णितः । मधुश्रीर्माधवश्रीश्च द्वे भार्ये तस्य सम्मते ॥ 38 ॥ क्रीडतः स्मेरवदने सुमस्तबककंदुकैः । अतीव रम्यं विपिनं मधुस्रावि समंततः ॥ 39 ॥ दशयोजनपर्यंतं कुसुमामोदवायुना । पूरितं दिव्यगंधर्वैः सांगनैर्गानलोलुपैः ॥ 40 ॥ शोभितं तद्वनं दिव्यं मत्तकोकिलनादितम् । वसंतलक्ष्मीसंयुक्तं कामिकामप्रवर्धनम् ॥ 41 ॥ ताम्रसालादुत्तरत्र सीससालः प्रकीर्तितः । समुच्छ्रायः स्मृतोऽप्यस्य सप्तयोजनसंख्यया ॥ 42 ॥ संतानवाटिकामध्ये सालयोस्तु द्वयोर्नृप । दशयोजनगंधस्तु प्रसूनानां समंततः ॥ 43 ॥ हिरण्याभानि कुसुमान्युत्फुल्लानि निरंतरम् । अमृतद्रवसंयुक्तफलानि मधुराणि च ॥ 44 ॥ ग्रीष्मर्तुर्नायकस्तस्या वाटिकाया नृपोत्तम । शुक्रश्रीश्च शुचिश्रीश्च द्वे भार्ये तस्य सम्मते ॥ 45 ॥ संतापत्रस्तलोकास्तु वृक्षमूलेषु संस्थिताः । नानासिद्धैः परिवृतो नानादेवैः समन्वितः ॥ 46 ॥ विलासिनीनां बृंदैस्तु चंदनद्रवपंकिलैः । पुष्पमालाभूषितैस्तु तालवृंतकरांबुजैः ॥ 47 ॥ [पाठभेदः- प्राकारः] प्रकारः शोभितो एजच्छीतलांबुनिषेविभिः । सीससालादुत्तरत्राप्यारकूटमयः शुभः ॥ 48 ॥ प्राकारो वर्तते राजन्मुनियोजनदैर्घ्यवान् । हरिचंदनवृक्षाणां वाटी मध्ये तयोः स्मृता ॥ 49 ॥ सालयोरधिनाथस्तु वर्षर्तुर्मेघवाहनः । विद्युत्पिंगलनेत्रश्च जीमूतकवचः स्मृतः ॥ 50 ॥ वज्रनिर्घोषमुखरश्चेंद्रधन्वा समंततः । सहस्रशो वारिधारा मुंचन्नास्ते गणावृतः ॥ 51 ॥ नभः श्रीश्च नभस्यश्रीः स्वरस्या रस्यमालिनी । अंबा दुला निरत्निश्चाभ्रमंती मेघयंतिका ॥ 52 ॥ वर्षयंती चिबुणिका वारिधारा च सम्मताः । वर्षर्तोर्द्वादश प्रोक्ताः शक्तयो मदविह्वलाः ॥ 53 ॥ नवपल्लववृक्षाश्च नवीनलतिकान्विताः । हरितानि तृणान्येव वेष्टिता यैर्धराऽखिला ॥ 54 ॥ नदीनदप्रवाहाश्च प्रवहंति च वेगतः । सरांसि कलुषांबूनि रागिचित्तसमानि च ॥ 55 ॥ वसंति देवाः सिद्धाश्च ये देवीकर्मकारिणः । वापीकूपतडागाश्च ये देव्यर्थं समर्पिताः ॥ 56 ॥ ते गणा निवसंत्यत्र सविलासाश्च सांगनाः । आरकूटमयादग्रे सप्तयोजनदैर्घ्यवान् ॥ 57 ॥ पंचलोहात्मकः सालो मध्ये मंदारवाटिका । नानापुष्पलताकीर्णा नानापल्लवशोभिता ॥ 58 ॥ अधिष्ठाताऽत्र संप्रोक्तः शरदृतुरनामयः । इषलक्ष्मीरूर्जलक्ष्मीर्द्वे भार्ये तस्य सम्मते ॥ 59 ॥ नानासिद्धा वसंत्यत्र सांगनाः सपरिच्छदाः । पंचलोहमयादग्रे सप्तयोजनदैर्घ्यवान् ॥ 60 ॥ दीप्यमानो महाशृंगैर्वर्तते रौप्यसालकः । पारिजाताटवीमध्ये प्रसूनस्तबकान्विता ॥ 61 ॥ दशयोजनगंधीनि कुसुमानि समंततः । मोदयंति गणान्सर्वान्ये देवीकर्मकारिणः ॥ 62 ॥ तत्राधिनाथः संप्रोक्तो हेमंतर्तुर्महोज्ज्वलः । सगणः सायुधः सर्वान् रागिणो रंजयन्नपः ॥ 63 ॥ सहश्रीश्च सहस्यश्रीर्द्वे भार्ये तस्य सम्मते । वसंति तत्र सिद्धाश्च ये देवीव्रतकारिणः ॥ 64 ॥ रौप्यसालमयादग्रे सप्तयोजनदैर्घ्यवान् । सौवर्णसालः संप्रोक्तस्तप्तहाटककल्पितः ॥ 65 ॥ मध्ये कदंबवाटी तु पुष्पपल्लवशोभिता । कदंबमदिराधाराः प्रवर्तंते सहस्रशः ॥ 66 ॥ याभिर्निपीतपीताभिर्निजानंदोऽनुभूयते । तत्राधिनाथः संप्रोक्तः शैशिरर्तुर्महोदयः ॥ 67 ॥ तपःश्रीश्च तपस्यश्रीर्द्वे भार्ये तस्य सम्मते । मोदमानः सहैताभ्यां वर्तते शिशिराकृतिः ॥ 68 ॥ नानाविलाससंयुक्तो नानागणसमावृतः । निवसंति महासिद्धा ये देवीदानकारिणः ॥ 69 ॥ नानाभोगसमुत्पन्नमहानंदसमन्विताः । सांगनाः परिवारैस्तु संघशः परिवारिताः ॥ 70 ॥ स्वर्णसालमयादग्रे मुनियोजनदैर्घ्यवान् । पुष्परागमयः सालः कुंकुमारुणविग्रहः ॥ 71 ॥ पुष्परागमयी भूमिर्वनान्युपवनानि च । रत्नवृक्षालवालाश्च पुष्परागमयाः स्मृताः ॥ 72 ॥ प्राकारो यस्य रत्नस्य तद्रत्नरचिता द्रुमाः । वनभूः पक्षिनश्चैव रत्नवर्णजलानि च ॥ 73 ॥ मंडपा मंडपस्तंभाः सरान्सि कमलानि च । प्राकारे तत्र यद्यत्स्यात्तत्सर्वं तत्समं भवेत् ॥ 74 ॥ परिभाषेयमुद्दिष्टा रत्नसालादिषु प्रभो । तेजसा स्याल्लक्षगुणः पूर्वसालात्परो नृप ॥ 75 ॥ दिक्पाला निवसंत्यत्र प्रतिब्रह्मान्डवर्तिनाम् । दिक्पालानां समष्ट्यात्मरूपाः स्फूर्जद्वरायुधाः ॥ 76 ॥ पूर्वाशायां समुत्तुंगशृंगा पूरमरावती । नानोपवनसंयुक्ता महेंद्रस्तत्र राजते ॥ 77 ॥ स्वर्गशोभा च या स्वर्गे यावती स्यात्ततोऽधिका । समष्टिशतनेत्रस्य सहस्रगुणतः स्मृता ॥ 78 ॥ ऐरावतसमारूढो वज्रहस्तः प्रतापवान् । देवसेनापरिवृतो राजतेऽत्र शतक्रतुः ॥ 79 ॥ देवांगनागणयुता शची तत्र विराजते । वह्निकोणे वह्निपुरी वह्निपूः सदृशी नृप ॥ 80 ॥ स्वाहास्वधासमायुक्तो वह्निस्तत्र विराजते । निजवाहनभूषाढ्यो निजदेवगणैर्वृतः ॥ 81 ॥ याम्याशायां यमपुरी तत्र दंडधरो महान् । स्वभटैर्वेष्टितो राजन् चित्रगुप्तपुरोगमैः ॥ 82 ॥ निजशक्तियुतो भास्वत्तनयोऽस्ति यमो महान् । नैरृत्यां दिशि राक्षस्यां राक्षसैः परिवारितः ॥ 83 ॥ खड्गधारी स्फुरन्नास्ते निरृतिर्निजशक्तियुक् । वारुण्यां वरुणो राजा पाशधारी प्रतापवान् ॥ 84 ॥ महाझशसमारूढो वारुणीमधुविह्वलः । निजशक्तिसमायुक्तो निजयादोगणान्वितः ॥ 85 ॥ समास्ते वारुणे लोके वरुणानीरताकुलः । वायुकोणे वायुलोको वायुस्तत्राधितिष्ठति ॥ 86 ॥ वायुसाधनसंसिद्धयोगिभिः परिवारितः । ध्वजहस्तो विशालाक्षो मृगवाहनसंस्थितः ॥ 87 ॥ मरुद्गणैः परिवृतो निजशक्तिसमन्वितः । उत्तरस्यां दिशि महान्यक्षलोकोऽस्ति भूमिप ॥ 88 ॥ यक्षाधिराजस्तत्राऽऽस्ते वृद्धिऋद्ध्यादिशक्तिभिः । नवभिर्निधिभिर्युक्तस्तुंदिलो धननायकः ॥ 89 ॥ मणिभद्रः पूर्णभद्रो मणिमान्मणिकंधरः । मणिभूषो मणिस्रग्वी मणिकार्मुकधारकः ॥ 90 ॥ इत्यादियक्षसेनानीसहितो निजशक्तियुक् । ईशानकोणे संप्रोक्तो रुद्रलोको महत्तरः ॥ 91 ॥ अनर्घ्यरत्नखचितो यत्र रुद्रोऽधिदैवतम् । मन्युमांदीप्तनयनो बद्धपृष्ठमहेषुधिः ॥ 92 ॥ स्फूर्जद्धनुर्वामहस्तोऽधिज्यधन्वभिरावृतः । स्वसमानैरसंख्यातरुद्रैः शूलवरायुधैः ॥ 93 ॥ विकृतास्यैः करालास्यैर्वमद्वह्निभिरास्यतः । दशहस्तैः शतकरैः सहस्रभुजसंयुतैः ॥ 94 ॥ दशपादैर्दशग्रीवैस्त्रिनेत्रैरुग्रमूर्तिभिः । अंतरिक्षचरा ये च ये च भूमिचराः स्मृताः ॥ 95 ॥ रुद्राध्याये स्मृता रुद्रास्तैः सर्वैश्च समावृतः । रुद्राणीकोटिसहितो भद्रकाल्यादिमातृभिः ॥ 96 ॥ नानाशक्तिसमाविष्टडामर्यादिगणावृतः । वीरभद्रादिसहितो रुद्रो राजन्विराजते ॥ 97 ॥ मुंडमालाधरो नागवलयो नागकंधरः । व्याघ्रचर्मपरीधानो गजचर्मोत्तरीयकः ॥ 98 ॥ चिताभस्मांगलिप्तांगः प्रमथादिगणावृतः । निनदड्डमरुध्वानैर्बधिरीकृतदिंमुखः ॥ 99 ॥ अट्टहासास्फोटशब्दैः संत्रासितनभस्तलः । भूतसंघसमाविष्टो भूतावासो महेश्वरः ॥ 100 ॥ ईशानदिक्पतिः सोऽयं नाम्ना चेशान एव च ॥ 101 ॥ इति श्रीदेवीभागवते महापुराणे द्वादशस्कंधे मणिद्वीपवर्णनं नाम दशमोऽध्यायः ॥ (श्रीदेवीभागवतं, द्वादश स्कंधं, एकादशोऽध्यायः, मणिद्वीप वर्णन - 2) व्यास उवाच – पुष्परागमयादग्रे कुंकुमारुणविग्रहः । पद्मरागमयः सालो मध्ये भूश्चैवतादृशी ॥ 1 ॥ दशयोजनवांदैर्घ्ये गोपुरद्वारसंयुतः । तन्मणिस्तंभसंयुक्ता मंडपाः शतशो नृप ॥ 2 ॥ मध्ये भुविसमासीनाश्चतुःषष्टिमिताः कलाः । नानायुधधरावीरा रत्नभूषणभूषिताः ॥ 3 ॥ प्रत्येकलोकस्तासां तु तत्तल्लोकस्यनायकाः । समंतात्पद्मरागस्य परिवार्यस्थिताः सदा ॥ 4 ॥ स्वस्वलोकजनैर्जुष्टाः स्वस्ववाहनहेतिभिः । तासां नामानि वक्ष्यामि शृणु त्वं जनमेजय ॥ 5 ॥ पिंगलाक्षी विशालाक्षी समृद्धि वृद्धिरेव च । श्रद्धा स्वाहा स्वधाभिख्या माया संज्ञा वसुंधरा ॥ 6 ॥ त्रिलोकधात्री सावित्री गायत्री त्रिदशेश्वरी । सुरूपा बहुरूपा च स्कंदमाताऽच्युतप्रिया ॥ 7 ॥ विमला चामला तद्वदरुणी पुनरारुणी । प्रकृतिर्विकृतिः सृष्टिः स्थितिः संहृतिरेव च ॥ 8 ॥ संध्यामाता सती हंसी मर्दिका वज्रिका परा । देवमाता भगवती देवकी कमलासना ॥ 9 ॥ त्रिमुखी सप्तमुख्यन्या सुरासुरविमर्दिनी । लंबोष्टी चोर्ध्वकेशी च बहुशीर्षा वृकोदरी ॥ 10 ॥ रथरेखाह्वया पश्चाच्छशिरेखा तथा परा । गगनवेगा पवनवेगा चैव ततः परम् ॥ 11 ॥ अग्रे भुवनपाला स्यात्तत्पश्चान्मदनातुरा । अनंगानंगमथना तथैवानंगमेखला ॥ 12 ॥ अनंगकुसुमा पश्चाद्विश्वरूपा सुरादिका । क्षयंकरी भवेच्छक्ति रक्षोभ्या च ततः परम् ॥ 13 ॥ सत्यवादिन्यथ प्रोक्ता बहुरूपा शुचिव्रता । उदाराख्या च वागीशी चतुष्षष्टिमिताः स्मृताः ॥ 14 ॥ ज्वलज्जिह्वाननाः सर्वावमंत्यो वह्निमुल्बणम् । जलं पिबामः सकलं संहरामोविभावसुम् ॥ 15 ॥ पवनं स्तंभयामोद्य भक्षयामोऽखिलं जगत् । इति वाचं संगिरते क्रोध संरक्तलोचनाः ॥ 16 ॥ चापबाणधराः सर्वायुद्धायैवोत्सुकाः सदा । दंष्ट्रा कटकटारावैर्बधिरीकृत दिङ्मुखाः ॥ 17 ॥ पिंगोर्ध्वकेश्यः संप्रोक्ताश्चापबाणकराः सदा । शताक्षौहिणिका सेनाप्येकैकस्याः प्रकीर्तिता ॥ 18 ॥ एकैक शक्तेः सामर्थ्यं लक्षब्रह्मांडनाशने । शताक्षौहिणिकासेना तादृशी नृप सत्तम ॥ 19 ॥ किं न कुर्याज्जगत्यस्मिन्नशक्यं वक्तुमेव तत् । सर्वापि युद्धसामग्री तस्मिन्साले स्थिता मुने ॥ 20 ॥ रथानां गणना नास्ति हयानां करिणां तथा ॥ शस्त्राणां गणना तद्वद्गणानां गणना तथा ॥ 21 ॥ पद्मरागमयादग्रे गोमेदमणिनिर्मितः । दशयोजनदैर्घ्येण प्राकारो वर्तते महान् ॥ 22 ॥ भास्वज्जपाप्रसूनाभो मध्यभूस्तस्य तादृशी । गोमेदकल्पितान्येव तद्वासि सदनानि च ॥ 23 ॥ पक्षिणः स्तंभवर्याश्च वृक्षावाप्यः सरांसि च । गोमेदकल्पिता एव कुंकुमारुणविग्रहाः ॥ 24 ॥ तन्मध्यस्था महादेव्यो द्वात्रिंशच्छक्तयः स्मृताः । नाना शस्त्रप्रहरणा गोमेदमणिभूषिताः ॥ 25 ॥ प्रत्येक लोक वासिन्यः परिवार्य समंततः । गोमेदसाले सन्नद्धा पिशाचवदना नृप ॥ 26 ॥ स्वर्लोकवासिभिर्नित्यं पूजिताश्चक्रबाहवः । क्रोधरक्तेक्षणा भिंधि पच च्छिंधि दहेति च ॥ 27 ॥ वदंति सततं वाचं युद्धोत्सुकहृदंतराः । एकैकस्या महाशक्तेर्दशाक्षौहिणिका मता ॥ 28 ॥ सेना तत्राप्येकशक्तिर्लक्षब्रह्मांडनाशिनी । तादृशीनां महासेना वर्णनीया कथं नृप ॥ 29 ॥ रथानां नैव गणाना वाहनानां तथैव च । सर्वयुद्धसमारंभस्तत्र देव्या विराजते ॥ 30 ॥ तासां नामानि वक्ष्यामि पापनाशकराणि च । विद्या ह्री पुष्ट यः प्रज्ञा सिनीवाली कुहूस्तथा ॥ 31 ॥ रुद्रावीर्या प्रभानंदा पोषिणी ऋद्धिदा शुभा । कालरात्रिर्महारात्रिर्भद्रकाली कपर्दिनी ॥ 32 ॥ विकृतिर्दंडिमुंडिन्यौ सेंदुखंडा शिखंडिनी । निशुंभशुंभमथिनी महिषासुरमर्दिनी ॥ 33 ॥ इंद्राणी चैव रुद्राणी शंकरार्धशरीरिणी । नारी नारायणी चैव त्रिशूलिन्यपि पालिनी ॥ 34 ॥ अंबिकाह्लादिनी पश्चादित्येवं शक्तयः स्मृताः । यद्येताः कुपिता देव्यस्तदा ब्रह्मांडनाशनम् ॥ 35 ॥ पराजयो न चैतासां कदाचित्क्वचिदस्ति हि । गोमेदकमयादग्रे सद्वज्रमणिनिर्मितः ॥ 36 ॥ दशयोजन तुंगोऽसौ गोपुरद्वारसंयुतः । कपाटशृंखलाबद्धो नववृक्ष समुज्ज्वलः ॥ 37 ॥ सालस्तन्मध्यभूम्यादि सर्वं हीरमयं स्मृतम् । गृहाणिवीथयो रथ्या महामार्गां गणानि च ॥ 38 ॥ वृक्षालवाल तरवः सारंगा अपि तादृशाः । दीर्घिकाश्रेणयोवाप्यस्तडागाः कूप संयुताः ॥ 39 ॥ तत्र श्रीभुवनेश्वर्या वसंति परिचारिकाः । एकैका लक्षदासीभिः सेविता मदगर्विताः ॥ 40 ॥ तालवृंतधराः काश्चिच्चषकाढ्य करांबुजाः । काश्चित्तांबूलपात्राणि धारयंत्योऽतिगर्विताः ॥ 41 ॥ काश्चित्तच्छत्रधारिण्यश्चामराणां विधारिकाः । नाना वस्त्रधराः काश्चित्काश्चित्पुष्प करांबुजाः ॥ 42 ॥ नानादर्शकराः काश्चित्काश्चित्कुंकुमलेपनम् । धारयंत्यः कज्जलं च सिंदूर चषकं पराः ॥ 43 ॥ काश्चिच्चित्रक निर्मात्र्यः पाद संवाहने रताः । काश्चित्तु भूषाकारिण्यो नाना भूषाधराः पराः ॥ 44 ॥ पुष्पभूषण निर्मात्र्यः पुष्पशृंगारकारिकाः । नाना विलासचतुरा बह्व्य एवं विधाः पराः ॥ 45 ॥ निबद्ध परिधानीया युवत्यः सकला अपि । देवी कृपा लेशवशात्तुच्छीकृत जगत्त्रयाः ॥ 46 ॥ एता दूत्यः स्मृता देव्यः शृंगारमदगर्विताः । तासां नामानि वक्ष्यामि शृणु मे नृपसत्तम ॥ 47 ॥ अनंगरूपा प्रथमाप्यनंगमदना परा । तृतीयातु ततः प्रोक्ता सुंदरी मदनातुरा ॥ 48 ॥ ततो भुवनवेगास्यात्तथा भुवनपालिका । स्यात्सर्वशिशिरानंगवेदनानंगमेखला ॥ 49 ॥ विद्युद्दामसमानांग्यः क्वणत्कांचीगुणान्विताः । रणन्मंजीरचरणा बहिरंतरितस्ततः ॥ 50 ॥ धावमानास्तु शोभंते सर्वा विद्युल्लतोपमाः । कुशलाः सर्वकार्येषु वेत्रहस्ताः समंततः ॥ 51 ॥ अष्टदिक्षुतथैतासां प्राकाराद्बहिरेव च । सदनानि विराजंते नाना वाहनहेतिभिः ॥ 52 ॥ वज्रसालादग्रभागे सालो वैदूर्यनिर्मितः । दशयोजनतुंगोऽसौ गोपुरद्वारभूषितः ॥ 53 ॥ वैदूर्यभूमिः सर्वापिगृहाणि विविधानि च । वीथ्यो रथ्या महामार्गाः सर्वे वेदूर्यनिर्मिताः ॥ 54 ॥ वापी कूप तडागाश्च स्रवंतीनां तटानि च । वालुका चैव सर्वाऽपि वैदूर्यमणिनिर्मिता ॥ 55 ॥ तत्राष्टदिक्षुपरितो ब्राह्म्यादीनां च मंडलम् । निजैर्गणैः परिवृतं भ्राजते नृपसत्तम ॥ 56 ॥ प्रतिब्रह्मांडमातृणां ताः समष्टय ईरिताः । ब्राह्मी माहेश्वरी चैव कौमारी वैष्णवी तथा ॥57 ॥ वाराही च तथेंद्राणी चामुंडाः सप्तमातरः । अष्टमी तु महालक्ष्मीर्नाम्ना प्रोक्तास्तु मातरः ॥ 58 ॥ ब्रह्मरुद्रादिदेवानां समाकारा स्तुताः स्मृताः । जगत्कल्याणकारिण्यः स्वस्वसेनासमावृताः ॥ 59 ॥ तत्सालस्य चतुर्द्वार्षु वाहनानि महेशितुः । सज्जानि नृपते संति सालंकाराणि नित्यशः ॥ 60 ॥ दंतिनः कोटिशो वाहाः कोटिशः शिबिकास्तथा । हंसाः सिंहाश्च गरुडा मयूरा वृषभास्तथा ॥ 61 ॥ तैर्युक्ताः स्यंदनास्तद्वत्कोटिशो नृपनंदन । पार्ष्णिग्राहसमायुक्ता ध्वजैराकाशचुंबिनः ॥ 62 ॥ कोटिशस्तु विमानानि नाना चिह्नान्वितानि च । नाना वादित्रयुक्तानि महाध्वजयुतानि च ॥ 63 ॥ वैदूर्यमणि सालस्याप्यग्रे सालः परः स्मृतः । दशयोजन तुंगोऽसाविंद्रनीलाश्मनिर्मितः ॥ 64 ॥ तन्मध्य भूस्तथा वीथ्यो महामार्गा गृहाणि च । वापी कूप तडागाश्च सर्वे तन्मणिनिर्मिताः ॥ 65 ॥ तत्र पद्म तु संप्रोक्तं बहुयोजन विस्तृतम् । षोडशारं दीप्यमानं सुदर्शनमिवापरम् ॥ 66 ॥ तत्र षोडशशक्तीनां स्थानानि विविधानि च । सर्वोपस्करयुक्तानि समृद्धानि वसंति हि ॥ 67 ॥ तासां नामानि वक्ष्यामि शृणु मे नृपसत्तम । कराली विकराली च तथोमा च सरस्वती ॥ 68 ॥ श्री दुर्गोषा तथा लक्ष्मीः श्रुतिश्चैव स्मृतिर्धृतिः । श्रद्धा मेधा मतिः कांतिरार्या षोडशशक्तयः ॥ 69 ॥ नीलजीमूतसंकाशाः करवाल करांबुजाः । समाः खेटकधारिण्यो युद्धोपक्रांत मानसाः ॥ 70 ॥ सेनान्यः सकला एताः श्रीदेव्या जगदीशितुः । प्रतिब्रह्मांडसंस्थानां शक्तीनां नायिकाः स्मृताः ॥ 71 ॥ ब्रह्मांडक्षोभकारिण्यो देवी शक्त्युपबृंहिताः । नाना रथसमारूढा नाना शक्तिभिरन्विताः ॥ 72 ॥ एतत्पराक्रमं वक्तुं सहस्रास्योऽपि न क्षमः । इंद्रनीलमहासालादग्रे तु बहुविस्तृतः ॥ 73 ॥ मुक्ताप्राकार उदितो दशयोजन दैर्घ्यवान् । मध्यभूः पूर्ववत्प्रोक्ता तन्मध्येऽष्टदलांबुजम् ॥ 74 ॥ मुक्तामणिगणाकीर्णं विस्तृतं तु सकेसरम् । तत्र देवीसमाकारा देव्यायुधधराः सदा ॥ 75 ॥ संप्रोक्ता अष्टमंत्रिण्यो जगद्वार्ताप्रबोधिकाः । देवीसमानभोगास्ता इंगितज्ञास्तुपंडिताः ॥ 76 ॥ कुशलाः सर्वकार्येषु स्वामिकार्यपरायणाः । देव्यभिप्राय बोध्यस्ताश्चतुरा अतिसुंदराः ॥ 77 ॥ नाना शक्तिसमायुक्ताः प्रतिब्रह्मांडवर्तिनाम् । प्राणिनां ताः समाचारं ज्ञानशक्त्याविदंति च ॥ 78 ॥ तासां नामानि वक्ष्यामि मत्तः शृणु नृपोत्तम । अनंगकुसुमा प्रोक्ताप्यनंगकुसुमातुरा ॥ 79 ॥ अनंगमदना तद्वदनंगमदनातुरा । भुवनपाला गगनवेगा चैव ततः परम् ॥ 80 ॥ शशिरेखा च गगनरेखा चैव ततः परम् । पाशांकुशवराभीतिधरा अरुणविग्रहाः ॥ 81 ॥ विश्वसंबंधिनीं वार्तां बोधयंति प्रतिक्षणम् । मुक्तासालादग्रभागे महामारकतो परः ॥ 82 ॥ सालोत्तमः समुद्दिष्टो दशयोजन दैर्घ्यवान् । नाना सौभाग्यसंयुक्तो नाना भोगसमन्वितः ॥ 83 ॥ मध्यभूस्तादृशी प्रोक्ता सदनानि तथैव च । षट्कोणमत्रविस्तीर्णं कोणस्था देवताः शृणुः ॥ 84 ॥ पूर्वकोणे चतुर्वक्त्रो गायत्री सहितो विधिः । कुंडिकाक्षगुणाभीति दंडायुधधरः परः ॥ 85 ॥ तदायुधधरा देवी गायत्री परदेवता । वेदाः सर्वे मूर्तिमंतः शास्त्राणि विविधानि च ॥ 86 ॥ स्मृतयश्च पुराणानि मूर्तिमंति वसंति हि । ये ब्रह्मविग्रहाः संति गायत्रीविग्रहाश्च ये ॥ 87 ॥ व्याहृतीनां विग्रहाश्च ते नित्यं तत्र संति हि । रक्षः कोणे शंखचक्रगदांबुज करांबुजा ॥ 88 ॥ सावित्री वर्तते तत्र महाविष्णुश्च तादृशः । ये विष्णुविग्रहाः संति मत्स्यकूर्मादयोखिलाः ॥ 89 ॥ सावित्री विग्रहा ये च ते सर्वे तत्र संति हि । वायुकोणे परश्वक्षमालाभयवरान्वितः ॥ 90 ॥ महारुद्रो वर्ततेऽत्र सरस्वत्यपि तादृशी । ये ये तु रुद्रभेदाः स्युर्दक्षिणास्यादयो नृप ॥ 91 ॥ गौरी भेदाश्च ये सर्वे ते तत्र निवसंति हि । चतुःषष्ट्यागमा ये च ये चान्येप्यागमाः स्मृताः ॥ 92 ॥ ते सर्वे मूर्तिमंतश्च तत्र वै निवसंति हि । अग्निकोणे रत्नकुंभं तथा मणिकरंडकम् ॥ 93 ॥ दधानो निजहस्ताभ्यां कुबेरो धनदायकः । नाना वीथी समायुक्तो महालक्ष्मीसमन्वितः ॥ 94 ॥ देव्या निधिपतिस्त्वास्ते स्वगुणैः परिवेष्टितः । वारुणे तु महाकोणे मदनो रतिसंयुतः ॥ 95 ॥ पाशांकुशधनुर्बाणधरो नित्यं विराजते । शृंगारमूर्तिमंतस्तु तत्र सन्निहिताः सदा ॥ 96 ॥ ईशानकोणे विघ्नेशो नित्यं पुष्टिसमन्वितः । पाशांकुशधरो वीरो विघ्नहर्ता विराजते ॥ 97 ॥ विभूतयो गणेशस्य यायाः संति नृपोत्तम । ताः सर्वा निवसंत्यत्र महैश्वर्यसमन्विताः ॥ 98 ॥ प्रतिब्रह्मांडसंस्थानां ब्रह्मादीनां समष्टयः । एते ब्रह्मादयः प्रोक्ताः सेवंते जगदीश्वरीम् ॥ 99 ॥ महामारकतस्याग्रे शतयोजन दैर्घ्यवान् । प्रवालशालोस्त्यपरः कुंकुमारुणविग्रहः ॥ 100 ॥ मध्यभूस्तादृशी प्रोक्ता सदनानि च पूर्ववत् । तन्मध्ये पंचभूतानां स्वामिन्यः पंच संति च ॥ 101 ॥ हृल्लेखा गगना रक्ता चतुर्थी तु करालिका । महोच्छुष्मा पंचमी च पंचभूतसमप्रभाः ॥ 102 ॥ पाशांकुशवराभीतिधारिण्योमितभूषणाः । देवी समानवेषाढ्या नवयौवनगर्विताः ॥ 103 ॥ प्रवालशालादग्रे तु नवरत्न विनिर्मितः । बहुयोजनविस्तीर्णो महाशालोऽस्ति भूमिप ॥ 104 ॥ तत्र चाम्नायदेवीनां सदनानि बहून्यपि । नवरत्नमयान्येव तडागाश्च सरांसि च ॥ 105 ॥ श्रीदेव्या येऽवताराः स्युस्ते तत्र निवसंति हि । महाविद्या महाभेदाः संति तत्रैव भूमिप ॥ 106 ॥ निजावरणदेवीभिर्निजभूषणवाहनैः । सर्वदेव्यो विराजंते कोटिसूर्यसमप्रभाः ॥ 107 ॥ सप्तकोटि महामंत्रदेवताः संति तत्र हि । नवरत्नमयादग्रे चिंतामणिगृहं महत् ॥ 108 ॥ तत्र त्यं वस्तु मात्रं तु चिंतामणि विनिर्मितम् । सूर्योद्गारोपलैस्तद्वच्चंद्रोद्गारोपलैस्तथा ॥ 109 ॥ विद्युत्प्रभोपलैः स्तंभाः कल्पितास्तु सहस्रशः । येषां प्रभाभिरंतस्थं वस्तु किंचिन्न दृश्यते ॥ 110 ॥ इति श्रीदेवीभागवते महापुराणे द्वादशस्कंधे एकादशोऽध्यायः । (श्रीदेवीभागवतं, द्वादश स्कंधं, द्वादशोऽध्यायः, मणिद्वीप वर्णन - 3) व्यास उवाच – तदेव देवीसदनं मध्यभागे विराजते । सहस्र स्तंभसंयुक्ताश्चत्वारस्तेषु मंडपाः ॥ 1 ॥ शृंगारमंडपश्चैको मुक्तिमंडप एव च । ज्ञानमंडप संज्ञस्तु तृतीयः परिकीर्तितः ॥ 2 ॥ एकांतमंडपश्चैव चतुर्थः परिकीर्तितः । नाना वितानसंयुक्ता नाना धूपैस्तु धूपिताः ॥ 3 ॥ कोटिसूर्यसमाः कांत्या भ्रांजंते मंडपाः शुभाः । तन्मंडपानां परितः काश्मीरवनिका स्मृता ॥ 4 ॥ मल्लिकाकुंदवनिका यत्र पुष्कलकाः स्थिताः । असंख्याता मृगमदैः पूरितास्तत्स्रवा नृप ॥ 5 ॥ महापद्माटवी तद्वद्रत्नसोपाननिर्मिता । सुधारसेनसंपूर्णा गुंजन्मत्तमधुव्रता ॥ 6 ॥ हंसकारंडवाकीर्णा गंधपूरित दिक्तटा । वनिकानां सुगंधैस्तु मणिद्वीपं सुवासितम् ॥ 7 ॥ शृंगारमंडपे देव्यो गायंति विविधैः स्वरैः । सभासदो देववशा मध्ये श्रीजगदंबिका ॥ 8 ॥ मुक्तिमंडपमध्ये तु मोचयत्यनिशं शिवा । ज्ञानोपदेशं कुरुते तृतीये नृप मंडपे ॥ 9 ॥ चतुर्थमंडपे चैव जगद्रक्षा विचिंतनम् । मंत्रिणी सहिता नित्यं करोति जगदंबिका ॥ 10 ॥ चिंतामणिगृहे राजंछक्ति तत्त्वात्मकैः परैः । सोपानैर्दशभिर्युक्तो मंचकोप्यधिराजते ॥ 11 ॥ ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च ईश्वरश्च सदाशिवः । एते मंचखुराः प्रोक्ताः फलकस्तु सदाशिवः ॥ 12 ॥ तस्योपरि महादेवो भुवनेशो विराजते । या देवी निजलीलार्थं द्विधाभूता बभूवह ॥ 13 ॥ सृष्ट्यादौ तु स एवायं तदर्धांगो महेश्वरः । कंदर्प दर्पनाशोद्यत्कोटि कंदर्पसुंदरः ॥ 14 ॥ पंचवक्त्रस्त्रिनेत्रश्च मणिभूषण भूषितः । हरिणाभीतिपरशून्वरं च निजबाहुभिः ॥ 15 ॥ दधानः षोडशाब्दोऽसौ देवः सर्वेश्वरो महान् । कोटिसूर्य प्रतीकाशश्चंद्रकोटि सुशीतलः ॥ 16 ॥ शुद्धस्फटिक संकाशस्त्रिनेत्रः शीतल द्युतिः । वामांके सन्निषण्णाऽस्य देवी श्रीभुवनेश्वरी ॥ 17 ॥ नवरत्नगणाकीर्ण कांचीदाम विराजिता । तप्तकांचनसन्नद्ध वैदूर्यांगदभूषणा ॥ 18 ॥ कनच्छ्रीचक्रताटंक विटंक वदनांबुजा । ललाटकांति विभव विजितार्धसुधाकरा ॥ 19 ॥ बिंबकांति तिरस्कारिरदच्छद विराजिता । लसत्कुंकुमकस्तूरीतिलकोद्भासितानना ॥ 20 ॥ दिव्य चूडामणि स्फार चंचच्चंद्रकसूर्यका । उद्यत्कविसमस्वच्छ नासाभरण भासुरा ॥ 21 ॥ चिंताकलंबितस्वच्छ मुक्तागुच्छ विराजिता । पाटीर पंक कर्पूर कुंकुमालंकृत स्तनी ॥ 22 ॥ विचित्र विविधा कल्पा कंबुसंकाश कंधरा । दाडिमीफलबीजाभ दंतपंक्ति विराजिता ॥ 23 ॥ अनर्घ्य रत्नघटित मुकुटांचित मस्तका । मत्तालिमालाविलसदलकाढ्य मुखांबुजा ॥ 24 ॥ कलंककार्श्यनिर्मुक्त शरच्चंद्रनिभानना । जाह्नवीसलिलावर्त शोभिनाभिविभूषिता ॥ 25 ॥ माणिक्य शकलाबद्ध मुद्रिकांगुलिभूषिता । पुंडरीकदलाकार नयनत्रयसुंदरी ॥ 26 ॥ कल्पिताच्छ महाराग पद्मरागोज्ज्वलप्रभा । रत्नकिंकिणिकायुक्त रत्नकंकणशोभिता ॥ 27 ॥ मणिमुक्तासरापार लसत्पदकसंततिः । रत्नांगुलिप्रवितत प्रभाजाललसत्करा ॥ 28 ॥ कंचुकीगुंफितापार नाना रत्नततिद्युतिः । मल्लिकामोदि धम्मिल्ल मल्लिकालिसरावृता ॥ 29 ॥ सुवृत्तनिबिडोत्तुंग कुचभारालसा शिवा । वरपाशांकुशाभीति लसद्बाहु चतुष्टया ॥ 30 ॥ सर्वशृंगारवेषाढ्या सुकुमारांगवल्लरी । सौंदर्यधारासर्वस्वा निर्व्याजकरुणामयी ॥ 31 ॥ निजसंलापमाधुर्य विनिर्भर्त्सितकच्छपी । कोटिकोटिरवींदूनां कांतिं या बिभ्रती परा ॥ 32 ॥ नाना सखीभिर्दासीभिस्तथा देवांगनादिभिः । सर्वाभिर्देवताभिस्तु समंतात्परिवेष्टिता ॥ 33 ॥ इच्छाशक्त्या ज्ञानशक्त्या क्रियाशक्त्या समन्विता । लज्जा तुष्टिस्तथा पुष्टिः कीर्तिः कांतिः क्षमा दया ॥ 34 ॥ बुद्धिर्मेधास्मृतिर्लक्ष्मीर्मूर्तिमत्योंगनाः स्मृताः । जया च विजया चैवाप्यजिता चापराजिता ॥ 35 ॥ नित्या विलासिनी दोग्ध्री त्वघोरा मंगला नवा । पीठशक्तय एतास्तु सेवंते यां परांबिकाम् ॥ 36 ॥ यस्यास्तु पार्श्वभागेस्तोनिधीतौ शंखपद्मकौ । नवरत्न वहानद्यस्तथा वै कांचनस्रवाः ॥ 37 ॥ सप्तधातुवहानद्यो निधिभ्यां तु विनिर्गताः । सुधासिंध्वंतगामिन्यस्ताः सर्वा नृपसत्तम ॥ 38 ॥ सा देवी भुवनेशानी तद्वामांके विराजते । सर्वेश त्वं महेशस्य यत्संगा देव नान्यथा ॥ 39 ॥ चिंतामणि गृहस्याऽस्य प्रमाणं शृणु भूमिप । सहस्रयोजनायामं महांतस्तत्प्रचक्षते ॥ 40 ॥ तदुत्तरे महाशालाः पूर्वस्माद् द्विगुणाः स्मृताः । अंतरिक्षगतं त्वेतन्निराधारं विराजते ॥ 41 ॥ संकोचश्च विकाशश्च जायतेऽस्य निरंतरम् । पटवत्कार्यवशतः प्रलये सर्जने तथा ॥ 42 ॥ शालानां चैव सर्वेषां सर्वकांतिपरावधि । चिंतामणिगृहं प्रोक्तं यत्र देवी महोमयी ॥ 43 ॥ येये उपासकाः संति प्रतिब्रह्मांडवर्तिनः । देवेषु नागलोकेषु मनुष्येष्वितरेषु च ॥ 44 ॥ श्रीदेव्यास्ते च सर्वेपि व्रजंत्यत्रैव भूमिप । देवीक्षेत्रे ये त्यजंति प्राणांदेव्यर्चने रताः ॥ 45 ॥ ते सर्वे यांति तत्रैव यत्र देवी महोत्सवा । घृतकुल्या दुग्धकुल्या दधिकुल्या मधुस्रवाः ॥ 46 ॥ स्यंदंति सरितः सर्वास्तथामृतवहाः पराः । द्राक्षारसवहाः काश्चिज्जंबूरसवहाः पराः ॥ 47 ॥ आम्रेक्षुरसवाहिन्यो नद्यस्तास्तु सहस्रशः । मनोरथफलावृक्षावाप्यः कूपास्तथैव च ॥ 48 ॥ यथेष्टपानफलदान न्यूनं किंचिदस्ति हि । न रोगपलितं वापि जरा वापि कदाचन ॥ 49 ॥ न चिंता न च मात्सर्यं कामक्रोधादिकं तथा । सर्वे युवानः सस्त्रीकाः सहस्रादित्यवर्चसः ॥ 50 ॥ भजंति सततं देवीं तत्र श्रीभुवनेश्वरीम् । केचित्सलोकतापन्नाः केचित्सामीप्यतां गताः ॥ 51 ॥ सरूपतां गताः केचित्सार्ष्टितां च परेगताः । यायास्तु देवतास्तत्र प्रतिब्रह्मांडवर्तिनाम् ॥ 52 ॥ समष्टयः स्थितास्तास्तु सेवंते जगदीश्वरीम् । सप्तकोटिमहामंत्रा मूर्तिमंत उपासते ॥ 53 ॥ महाविद्याश्च सकलाः साम्यावस्थात्मिकां शिवाम् । कारणब्रह्मरूपां तां माया शबलविग्रहाम् ॥ 54 ॥ इत्थं राजन्मया प्रोक्तं मणिद्वीपं महत्तरम् । न सूर्यचंद्रौ नो विद्युत्कोटयोग्निस्तथैव च ॥ 55 ॥ एतस्य भासा कोट्यंश कोट्यंशो नापि ते समाः । क्वचिद्विद्रुमसंकाशं क्वचिन्मरकतच्छवि ॥ 56 ॥ विद्युद्भानुसमच्छायं मध्यसूर्यसमं क्वचित् । विद्युत्कोटिमहाधारा सारकांतिततं क्वचित् ॥ 57 ॥ क्वचित्सिंदूर नीलेंद्रं माणिक्य सदृशच्छवि । हीरसार महागर्भ धगद्धगित दिक्तटम् ॥ 58 ॥ कांत्या दावानलसमं तप्तकांचन सन्निभम् । क्वचिच्चंद्रोपलोद्गारं सूर्योद्गारं च कुत्र चित् ॥ 59 ॥ रत्नशृंगि समायुक्तं रत्नप्राकार गोपुरम् । रत्नपत्रै रत्नफलैर्वृक्षैश्च परिमंडितम् ॥ 60 ॥ नृत्यन्मयूरसंघैश्च कपोतरणितोज्ज्वलम् । कोकिलाकाकलीलापैः शुकलापैश्च शोभितम् ॥ 61 ॥ सुरम्य रमणीयांबु लक्षावधि सरोवृतम् । तन्मध्यभाग विलसद्विकचद्रत्न पंकजैः ॥ 62 ॥ सुगंधिभिः समंतात्तु वासितं शतयोजनम् । मंदमारुत संभिन्न चलद्द्रुम समाकुलम् ॥ 63 ॥ चिंतामणि समूहानां ज्योतिषा विततांबरम् । रत्नप्रभाभिरभितो धगद्धगित दिक्तटम् ॥ 64 ॥ वृक्षव्रात महागंधवातव्रात सुपूरितम् । धूपधूपायितं राजन्मणिदीपायुतोज्ज्वलम् ॥ 65 ॥ मणिजालक सच्छिद्र तरलोदरकांतिभिः । दिङ्मोहजनकं चैतद्दर्पणोदर संयुतम् ॥ 66 ॥ ऐश्वर्यस्य समग्रस्य शृंगारस्याखिलस्य च । सर्वज्ञतायाः सर्वायास्तेजसश्चाखिलस्य च ॥ 67 ॥ पराक्रमस्य सर्वस्य सर्वोत्तमगुणस्य च । सकला या दयायाश्च समाप्तिरिह भूपते ॥ 68 ॥ राज्ञ आनंदमारभ्य ब्रह्मलोकांत भूमिषु । आनंदा ये स्थिताः सर्वे तेऽत्रैवांतर्भवंति हि ॥ 69 ॥ इति ते वर्णितं राजन्मणिद्वीपं महत्तरम् । महादेव्याः परंस्थानं सर्वलोकोत्तमोत्तमम् ॥ 70 ॥ एतस्य स्मरणात्सद्यः सर्वपापं विनश्यति । प्राणोत्क्रमणसंधौ तु स्मृत्वा तत्रैव गच्छति ॥ 71 ॥ अध्याय पंचकं त्वेतत्पठेन्नित्यं समाहितः । भूतप्रेतपिशाचादि बाधा तत्र भवेन्न हि ॥ 72 ॥ नवीन गृह निर्माणे वास्तुयागे तथैव च । पठितव्यं प्रयत्नेन कल्याणं तेन जायते ॥ 73 ॥ ॥ इति श्रीदेवीभागवते महापुराणे द्वादशस्कंधे द्वादशोध्यायः ॥